Суал-жаваб
Инсанди тайин вахтуналди дарамат кирида къачуна, амма тIугъвал себеб яз тамамдиз ишлемишиз хьанач. Ада гьа вахтунин киридин пул гун лазим яни?
Эгер дарамат тайин вахтунда кирида къачунваз хьайитIа, амма кирида кьунвай касдилай аслу тушир себебралди (тIугъвал, начагъвал ва икI мад) адавай а чка тамамдиз ишлемишиз хьаначтIа, адаз савдадин икьрар чIурдай ихтияр авач ва ам гьа вахтунин киридин пул гуниз мажбур я.
Къейд:
Кирида къачунвай касдин четин гьал гьисаба кьуна, кирида вуганвай касди адаз гьар жуьредин кьезилвилер авуртIа лап хъсан я. Ихьтин амал тарифуниз лайих ва Аллагьдиз кIани кар я, вучиз лагьайтIа рикIин чIехивал мусурмандин галудиз тежер ери я.
Аллагьдин Расулди лагьана: «Ни вичин диндин стхадилай и дуьньяда дерт алудайтIа, Аллагьди Дувандин юкъуз адалай дерт алудда… Аллагьди Вичин лукIраз куьмек гуда, та ада вичин стхадиз куьмек гузмай кьван» (Муслим).
Маса гьадисда лагьанва: «Ни бурж вахкуз тежезвай касдин бурж вахкунин вахт артухарайтIа, я тахьайтIа буржуникай михьиз ва я са кьадар азад авуртIа, Аллагьди маса серин авачир Дувандин юкъуз ам Вичин Аршдин (тахтунин) сериндик кутада» (Ат-Тирмизи).
ГьакIни: «Къуй Аллагьди Вичин регьимдик кутурай а кас, ни маса гудайла, маса къачудайла ва бурж вахкун тIалабдайла рикIин чIехивал къалурзаватIа» (Аль-Бухари). («Тугьфат аль-Мугьтаж», «Шаргь «Сагьигьу Муслим»», «Рияд ас-Салигьин», «Фатгь альБари»).
КпIуна суннатдин крар ва дуьаяр тавун нагьакьан кар (карагьат) яни?
КпIуна агъадихъ галай дуьшуьшра суннатдин крар ва дуьаяр тавун (сунан ассалат) нагьакьан кар я:
1. Эгер Пайгъамбарди са гьихьтин ятIани кар ва я дуьа авун ачухдиз меслят къалурнаватIа. Месела, Аллагьдин Расулди саждада пел чилихъ галукьзавай чкадиз килигун рикIелай алуд тавун меслят къалурзавай. Гьаниз килигна, ам фикир тагана тун нагьакьан кар я.
2. Эгер са гьихьтин ятIани кар ва я дуьа чарасуз тирдан гьакъиндай алимри гьуьжет ийиз хьайитIа.
Мисал: эхиримжи ташагьгьудда (атТагьиятда) Пайгъамбардал салават кIелайдалай кьулухъ адан хизандал салават кIелун чарасуз тирдан гьакъиндай алимрин фикир сад туш. И сунна гьисаба кьун тавунни нагьакьан кар я.
Къейд:
Нагагь капI ийизвай касди винидихъ лагьай кьве жуьредик акатзавай суннатдин са кар тавуртIа, ам сувабдин са паюникай магьрум жеда. Генани Аллагьдиз хъсан чида («Тугьфат альМугьтаж», «Фатгь аль-Муин», «Ианат атI-ТIалибин»).
Мусурманрин арада чIехи хьайи, амма адан асул-несилдин тарих ва дин малум тушир кас мусурманрин сурара кучудзавайди яни?
Мусурманрин арада хана ва чIехи хьайи, амма адан асул-несилдин тарих малум тушир кас мусурман яз гьисабзава, гьатта эгер ада капI ийизвачиртIани, сив хуьн тийизвайтIани ва гунагькар (фасикь) тиртIани, амма ахьтин шартIуналди хьи, ада вичел чан аламаз имансузвилин лишанар къалур тавунваз хьайитIа. АкI хьайила, адал жаназа-капIни элязава ва мусурманрин сурарани кучудзава («Гьашия аш-Ширвани»).
Папаз гъуьлуьн фамилия къачудай ихтияр авани?
Мусурманди вич вичин хизандиз, тухумдиз, атабубайриз талукь яз гьисабун лазим я. И суалдиз гудай жавабни фамилия дегишарзавайдан ниятдилай аслу я. Жув гьи миллетдикай ятIа чуьнуьхун патал, жуван мукьва-кьилияр такIанвиляй ва я абурухъ галаз мукьвавилин алакъаяр атIун патал гъуьлуьн ва я маса фамилия къачун къадагъа я.
Эгер мусурман дишегьли винидихъ тIвар кьур фикирар авачиз гъуьлуьз фена ва гъуьлуьн фамилия къачуртIа, къадагъа авач, вучиз лагьайтIа рушвилин фамилия гъуьлуьн фамилиядалди дегишаруни а кардин шагьидвал ийизва хьи, идалай кьулухъ некягь себеб яз гъуьлуьн хизандихъ галаз адан рафтарвал ава.
Агъадихъ гъизвай жуван тушир ата-бубайриз жув талукь авунин къадагъадикай лагьанвай Пайгъамбардин гьадисриз талукь яз лагьайтIа, ана ихтилат бубадин тIварцIикай (отчестводикай) физва, ада ам виликамаз къастуналди ва аннамишна дегишардайла, вичин гьакъикъи асул-несил чуьнуьхун патал. Им чIехи гунагь я ва гьатта имансузвални жезва, эгер къастуналди алдатмишун патал авунваз хьайитIа, эгер ам къадагъа тирди чиз ва ам ихтияр авайди яз гьисабна ахьтин кар авуртIа.
Аллагьдин Расулди лагьана: «Ни, ам вичин буба туширди чиз, вич флан касдин хва я лугьузватIа, адаз Женнет къадагъа жеда» (Аль-Бухари, Муслим).
ГьакIни маса гьадисда лагьанва: «Куьн куь бубайрилай элкъвемир. Вуж вичин бубадилай элкъвейтIа, ам Аллагьди вичиз авур хъсанвал чир тежерди я» (Аль-Бухари, Муслим). («Фатгь аль-Бари», шаргь «Сагьигь аль-Бухари», «Далил уль-Фалигьин», «Тугьфат аль-Мугьтаж»).
ЦипицIрин ва я ичерин мижедиз шекер вегьена хьайи сирке Исламдин фикирдалди михьиди яз гьисабзавани?
Ичерин ва я ципицIрин миже сиркедиз элкъведалди цуру хьунин нетижада ам ичкидиз элкъвезва. Яни сифте ам нежесдиз элкъвезва, анжах ахпа сиркедиз.
Эгер миже сиркедиз элкъведайла адак чара шей кваз хьайитIа, шафии мазгьабдал асаслу яз, арадал атай сирке нежес жезва, яни ам ишлемишдай ихтияр авач.
Амма и къайда миже цуру жедалди адаз янавай шекердиз ва я виртIедиз талукь жезвач, вучиз лагьайтIа абурни ичкидиз элкъвезва, ахпа сиркедиз. АкI хьайила, абур чара шейэр яз гьисабзавач («Нигьая аль-Мугьтаж» имам ашШабрамаллисидин баянарни галаз).
