Суал-жаваб

Суал-жаваб

Шей гиравда эцигзавай касдиз ва гирав къачузвай касдиз гиравда авай эменни ишлемишдай ихтияр авани?

Гиравда (залог) авай эменни ишлемишдай ихтияр хьуниз талукь яз лагьайтIа, шей гиравда эцигнавай касдиз ам ишлемишдай ихтияр ава ихьтин шартIуналди: ам ишлемишуни ам акъваззавай къимет тIимил хьунал гъидач ва гирав къачунвай касдин ихтияр авачиз гиравда авай эменни гваз ам вич яшамиш жезвай чкадин сергьятрай экъечIдач. ГьакIни мумкинвилиз килигна шартI жезва – гиравда эцигнавай эменни ам гиравда къачунвай касдив жедайвал. Нагагь эменни хуьнин чкадин патахъай ам гиравда эцигзавай касдин гъиле хьунилай гъейри хуьдай маса чка авачиз хьайитIа, амай вахтунда ам вахкун хиве кьуна, адавай ам гиравда авай вахтунда ишлемишиз жеда.

Эменни гиравда кьабулзавай касдиз талукь яз лагьайтIа, адаз гьа эменнидин иесидин, яни гиравда эцигай касдин ихтияр авачиз, ам ишлемишдай ихтияр авач.

Вири винидихъ лагьайбур, гиравда авай эменни ам гиравда эцигнавай касдин мулкунай акъат тийизвай крариз талукь я. Амма гьа эменни гиравда эцигнавай касдин мулкунай акъатзавай крариз талукь яз лагьайтIа, месела, маса гун, пишкеш авун ва я вагъфа авун хьтин, ахьтин крар гиравда эцигнавай касдин патай гьакъикъибур туш, гиравда къачунвай касдин ихтиярдалди авунилай гъейри. ГьакIни гьа эменни маса гиравда эцигун къадагъа я. ГьакIни гиравда эцигнавай касдиз гьа эменни кирида (аренда) вугудай ихтияр авач, эгер а бурж кьун патал гирав вуганвай бурж вахкунин вахт алукьнаватIа, я тахьайтIа киридин вахт куьтягь жедалди а вахт алукьиз хьайитIа, анжах гирав кьабулзавай касдилай гъейри ва я маса касдилай, амма гирав кьабулзавай касдин ихтиярдалди.

Къейд:

Къейд авун лазим я хьи, гьихьтин хьайитIани эменни гиравда кьабулзавай касдиз ам гиравда эцигзавай касдин, яни иесидин ихтиярдалди гьа эменни ишлемишдай ихтияр ава, эгер гиравда эцигунин икьрар кутIундай вахтунда адан патахъай лагьанвачиртIа ва ам гиравдин шартIарикай сад туширтIа. Яни, гиравда эцигунин икьрар кутIундай вахтунда гирав кьабулзавай касдиз ам ишлемишдай ихтияр хьунин шартI эцигдай ихтияр авач ва эгер ахьтин шартI эцигнавайтIа, ам гьакъикъиди туш, гьикI гиравда эцигунин икьрарни гьакъикъиди туштIа.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж», 6-том, 91-127-чинар)

Исламдал бинелу яз, чинилай ва бедендилай рангунин тIехвер ва тIветIвелар алудайтIа жезвани?

Чун иервал патал ийизвай ва хайила квай (ва я са вахтунилай арадал атай) нукьсанар алудун патал ийизвай крарин тафаватдин гъавурда хьун лазим я. Нер атIанвай са асгьабдиз, а нукьсан туькIуьр хъувун патал, Пайгъамбарди ﷺ къизилдикай авунвай протез ишлемишдай ихтияр гана. ГьакIни гьадисда лугьузва: «Аллагьди ﷻ татуировка ийизвайди ва вичиз татуировка ая лугьузвайди, гьакIни чIарарихъ маса чIарар гилигзавайди (ва я рацIамар акъудзавайди) ва иервал патал сарариз кьацI гузвайди ва гьа и краралди Къудратлу ва ЧIехи Аллагьдин махлукьат дегишарзавайди, лянетламишнава» (Муслим).

АкI хьайила, Исламдин къайдайралди, чинал ва бедендал алай нукьсанар: тIветIвелар, рангунин тIехвер алудун, чинал акъатнавай тварар сагъар хъувун ва икI мад жуьреба-жуьре косметикадин процедурайралди (химиядин ва я лазердин куьмекдалди) алуддай ихтияр ава, эгер а крари сагъламвилиз зарар тагуз хьайитIа ва винел патан акунар хъсанариз хьайитIа.

Къейд:

Ахьтин процедураяр тухудайла Исламди итимдинни дишегьлидин алакъалувал кIевелай къайдада твазва, яни магьрам тушир (некягь къвезвай) итимарни дишегьлияр хелвет хьун ва сад-садахъ галукьун къадагъа ийизва.

РикIел хуьн лазим я хьи, дишегьлидин аврат (кIевун лазим тир бедендин пай) маса дишегьлидин вилик, итимдин аврат маса итимдин вилик хьиз я, яни пицIинилай метIерал кьван чка. Гьавиляй дишегьлидиз маса дишегьлидин гьа чкадилай гъейри амай вири бедендиз килигдай ихтияр ава. Чандин ва сагъламвилин патахъай къурхувал ва духтурар къаришмиш хьунин чарасузвал арадал атай дуьшуьшда бедендин гьи паюниз хьайитIани килигдай ва кядай ихтияр ава.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж», 7-том, 202-203-чинар)

Дастамаз къачудайла ва я михьиз жендек чуьхуьдайла кьежей гъил бедендин паяривай гуьцIун бес жезвани, я тахьайтIа абурулай яд авахьун лазим яни?

Шафии мазгьабдин ва амай пуд мазгьабдин алимар са фикирдал атанва хьи (иттифакъ), дастамаз ва я жендек чуьхуьн (гъусулдин) дуьз хьун патал, чуьхуьзвай бедендин паярилай яд авахьун лазим я. АкI хьайила, гьакI кьежей гъил, пек ва я маса шей галукьун ва я гуьцIун бес жезвач. ТахьайтIа ахьтин дастамаз гьакъикъиди яз гьисабзавач.

(«Аль-Мажму шаргь аль-Мугьаззаб», «Тугьфат аль-Мугьтаж», «Шаргь Сагьигьу Муслим»)

Недай затIуник вуч кватIа чирун чарасуз яни?

И суал арадал атайла, чна ихьтин къайдадиз фикир гана кIанда: «Вири затIар чпин бинедай михьибур яз гьисабзава акьван чIавалди, та са гьихьтин ятIани делилдин бинедаллаз абур михьи туширди тайин ийидалди».

Месела, са гьихьтин ятIани ширинлухдик желатин ква. Желатин гьикI гьайванрикай, балугърикай ийизватIа, гьакI легъерикай ва икI мад ийизва. Гьатта гзаф дуьшуьшра желатин тIуьниз ишлемишдай ихтияр авачир ва я Исламдин къайдайрай тукIун тавунвай гьайванрикай ийизватIани, чун, винидихъ лагьай къайда къалурна, желатин алава авунвай недай затI михьиди я лугьудай бинедал хквезва. Недай затIарик квай гьар са компонент гьикI арадал атанватIа чирунни чун мажбур туш.

«Фатгь аль-Муин» ктабда кхьенва: «Чпин асулдай михьи, амма адет яз михьи тушир гьалда авай затIарин михьивилин гьакъиндай кьве фикир ава. Виниз кьунвай фикирдал асаслу яз, ахьтин затI вичин сифте кьилин михьи гьалдин бинедаллаз, михьиди яз гьисабзава, гьикI хьи ам чIехи пай дуьшуьшра гьалтзавай ва гьаларилайни вахтунилай аслу яз дегиш жезвай гьалдилай артух якъин я».

Месела, им аялрин парталриз, чехирар ийидай касдиз ва я вацран кьилер авай дишегьлидиз; къапар ийидайла нежес ишлемишзавай халкьарин къапариз; нежесдал аватзавай пешериз; аялдин гъередиз; магьутдиз (сукно), вич ийидайла вакIан пи ишлемишнавай; Шамдин агьалийри ийизвай ва вич ийидайла вакIан гирав ишлемишзавай нисидиз талукь я. Аллагьдин Расулдиз ﷺ Шамдин агьалийрин ниси гъана ва ам гьикI авунвайди я лагьана хабар кьун тавуна, ада тIуьна».

(«Фатгь аль-Муин», 83-чин)