«Вагьабит» гаф лугьудай ихтияр авани?
Суал: Бязибуру Вагьгьаб (Пишкешар гузвайди) Аллагьдин I тIварарикай сад хьуниз ва вагьабитар «Пишкешар гузвай Аллагьдин I лукIар» я лагьай чIал хьуниз килигна, «вагьабит» лугьудай гаф пис мана гудайвал ишлемишдай ихтияр авач лугьузва. Идалайни гъейри абуру и тIвар (яни «вагьабит») махсус къуллугъри туькIуьрнава лугьузва. Абур гьахъ яни?
Жаваб: Ваъ, абур ягъалмиш я. «Вагьабитар» лугьудай ягъалмиш хьанвай хилен тIвар Аллагьдин I тIварцIикай ибарат хьанвач, ам вагьабитрин регьбер Мугьаммад ибн Абдулвагьабан тIварцIелай арадал къвезва. Абдулвагьаб адан бубадин тIвар ятIани (ягъалмиш хьанвай хилен диб кутурдан вичин тIвар, инал лагьайвал, Мугьаммад тир), алимри адан терефдарриз вагьабитар лугьузва, мугьаммадитар лагьанач, икI лагьанайтIа, абур масабурулай тафаватлу ийиз четин жедай. Гьа икI, месела, Шафии мазгьабдин тIвар имам аш-Шафиидин t ата-бубадин тIварцIелай арадал атанва. Имамдин вичин тIвар Мугьаммад бин Идрис тир, аш-Шафии адан кьуд лагьай несилда авай ата-бубадин тIвар я. Адан мазгьабдизни алимри мугьаммадия лугьудай тIвар ганач, Шафии мазгьаб лагьана.
Вагьабитри каф сивяй чкIиз чеб Къуръандизни суннадиз табий жезва лугьуз тестикьарзаватIани, гьакъикъат абурун гафариз акси я, идалайни гъейри абур асгьабрин, табиинрин ва имамрин рекьяйни физвач. Вагьабитрини шиитри, харижитрини му’тазилитри (ягъалмиш хьанвай хилер) хьиз Къуръандин аятар ва Пайгъамбардин r гьадисар (чIуру мана гана) чпин фикирар тестикьарзавай делилар хьиз гъизватIани, гьикI хьайитIани абур вири «Агьлу-с-Суннадихъай» къакъатнавай инсанар я. Иниз килигна алимри инсанар абурун ягъалмишвиликай къутармишдайвал абуруз «вагьабитар» лугьудай тIвар ганва. Гьатта Мугьаммад ибн Абдулвагьабан хайи стха Сулеймана вагьабитрин ягъалмишвал дуьздал акъудзавай ктаб кхьенва.
Эгер абур гьахъ ятIа, бес вучиз чпиз вагьабитар лагьана кIанзавач? Чаз шафиитар ва я гьанафитар лагьайла хъел къвезвач хьи. Чна абуруз вагьабитар лагьайла абуру гьасятда лугьузва: «Ваъ, чун мусурманар я». Гьа са вахтунда абуру чпи маса мусурманар – суфияр ва аш’аритар тахсирлу ийизва. Чаз аш’аритар ва я суфияр лагьайла чун нарази жезвач. Эгер чакай халисан суфияр хьанайтIа, мад вуч кIандай? Алимри неинки вагьабитриз тIвар ганва, гьакI абуру маса ягъалмиш хьанвай хилеризни тIварар ганва: хаварижар, му’тазилитар, муржитар, гьашавитар, шиитар, къадаритар, къадиянитар ва масабур – жергедин инсанриз абур вужар ятIа чир хьана, абурун ягъалмишвиликай яргъа жедайвал.
И тIвар ингилисри ва абурун махсус къуллугъри туькIуьрнавач. Абуруз вагьабитар вири мусурман умматди ва «Агьлу-с-Сунна валь-жамаадин» вири алимри лугьузва. Анжах абуру чпи-чпиз вагьабитар лугьузвач. Мугьаммад ибн Абдулвагьабан стха Сулеймана вагьабитриз акси ктаб кхьена адаз ихьтин тIвар гана: «Ас-Сава’икъу-ль-Илягьия фи-р-радди ’аля-ль-вагьабия». Гьа и ктаб вири дуьньяда машгьур я. Мад вири дуьньяда машгьур алим, Меккадин муфтий Агьмад Зайни ад-Дагьляна вичин «Ад-Дурару-с-саният фи-р-радди ’аля-ль-вагьабия» ктабдани вагьабитрин ягъалмишвал винел акъудзава.
