Суал-жаваб
Суал-жаваб
Метягь къачузвай инсан адан иеси анжах михьиз адан къимет гайидалай кьулухъ хьунин шартIуналди, муьгьлетдалди (в рассрочку) маса къачунинни маса гунин икьрар кутIундай ихтияр авани?
Ахьтин шартI, эгер ам маса къачунинни маса гунин икьрарда аваз хьайитIа, я тахьайтIа икьрардилай кьулухъ, ам кутIунай чкадилай къакъатдалди, ихтияр авач, вучиз лагьайтIа ам савдадин икьрардин асул мураддихъ галаз дуьз къвезвач, амни – икьрар кутIунна куьтягьнамазди метягьдин иеси ам маса къачурдакай жезва. Адалай артух яз, виче асул дибдин мураддиз аксивал ийизвай шартI авай гьар са икьрар дуьз туширди яз гьисабзава.
Гьаниз килигна, суалда лагьанвай шартIуни маса къачунинни маса гунин икьрар гьакъикъи туширди ийизва, на лугьуди маса къачун ва маса гун гьич хьайиди туш. Яни метягьдин иеси яз, ам маса гузвай кас амукьзава, пулунин иеси лагьайтIа – ам маса къачузвай кас.
Къейд:
Эгер машин ва я кIвал хьтин метягь маса гузвай касди ам маса къачузвай касдин кIвачихъ ядач, та ада михьиз адан къимет гудалди лугьудай шартI эцигайтIа, и шартIуни маса къачунинни маса гунин икьрар гьакъикъи туширди ийизвач, яни икьрар куьтягь хьайидалай кьулухъ маса къачузвайдакай метягьдин иеси жеда.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Фикъгь аль-буюи аля ль-мазагьиб аль-арбаа»)
Маса къачудайла ва маса гудайла къимет рахун сунна яни?
Метягь къачудайла къимет рахун хъсан яз гьисабзава, гьикI Ибн Умара ийизвайтIа. Садакьа гунин карда ам лап жумартлу тир, амма са затI маса къачудайла, ам къимет рахадай. Идан патахъай адавай хабар кьурла, ада лагьана: «Ам зи акьул къалурун я» (яни адаз вич алдатмишна кIанзавачир). Амма гьа са вахтунда, къимет агъуз авунал кIевивал ийиз, маса гузвай касдин кефиник хкIурун хъсан туш, иллаки эгер метягь ибадатдихъ галаз алакъалу яз хьайитIа (къурбанд авун ва икI мад). ГьакIни маса гузвай касди мергьяматлувал авун ва къимет агъуз авун хъсан я, гьатта тIалаб тийиз хьайитIани.
Якъин гьадисда лагьанва: «Къуй Аллагьди ﷻ регьим авурай а инсандиз, ни мергьяматлувал ийизватIа маса гудайла, маса къачудайла ва бурж вахкун тIалабдайла» (Аль-Бухари).
И гьадисдиз баян гудайла Ибн Гьажар аль-Аскъаляниди кхьизва: «И гафаралди Аллагьдин Расулди ﷺ алвер ийидайла жумартлу ва мергьяматлу хьунихъ, хъсан ахлакь къалурунихъ эвер гузва, гьуьжетар авуникай, къимет агъуз авунал кIевивал авуникай, гьа идалди маса гузвай касдин кефи чIуруникай, игьтиятлу ийизва».
(«Тугьфат аль-Мугьтаж»)
Папа гъуьлуьвай чара хьун тIалабайла, ада тIалакьдин кирсеба (косвенные) гафар лагьана. ТIалакь гун хьанвани?
Чара хьун къалурзавай алава гьалари тIалакьдин кирсеба гафар дуьзбуруз элкъуьрзавач.
«Вун зи паб туш» хьтин гафар тIалакьдин кирсеба гафар я, амма чара хьун патал ният герек я.
Папа гъуьлуьвай вичиз тIалакь гун тIалабуни кирсеба гафарикай, чпиз ният герек тушир дуьзбур ийизвач.
Амма гьар са кьилдин дуьшуьшдиз кьилди килигун лазим я, гьавиляй чна квез меслят къалурзава, куьн яшамиш жезвай чкадин имамдивай хабар кьун.
(«Фатгь аль-Муин)
Къастуналди тушиз яна кьейи дишегьлидин мукьвабуруз гьихьтин жерме гун лазим я?
Къастуналди тушиз итим яна кьинай тахсирлудан мукьвабурал виш деведин жерме эцигзава ва ам пуд йисан къене гун лазим я. Эгер дишегьли кьенваз хьайитIа, алимрин гаф сад хьуналди, абурал гьар жуьредин 50 деведин жерме эцигзава: са йис хьанвай 10 диши деве, кьве йис хьанвай 10 диши деве, кьве йис хьанвай 10 деве, пуд йис хьанвай 10 диши деве ва кьуд йис хьанвай 10 диши деве.
Нагагь инсан кьенвай чкада девеяр авачиз хьайитIа ва я абур базардин къиметдилай багьа яз хьайитIа, я тахьайтIа абур акьван яргъа ава хьи, абур гъун лап четин акъвазда ва гзаф харжар акъатда, а чIавуз гьа девейрин къимет гуда.
(«Аль-Мугъни ли Ибн Кудама», «Фатгь аль-Муин»)
Яш тамам тахьанвайдан ва кар ийиз тежедайдан (недееспособный) мал-девлетдилай закат гана кIанзавани?
Яш тамам тахьанвайдан ва кар ийиз тежезвайдан мал-девлетдилайни закат гузва, гьа жергедай яз закат уль-фитIр ва абурун чилел битмишарнавай бегьердилай гузвай закатни. Абурун мал-девлетдилай закат къаюмди гун лазим я.
Нагагь абурун мал-девлетдилай закат вахтунда ганвачиртIа, абурун яш тамам хьайила ва сагъ хъхьайла, ахъа хьанвай вахтуниз килигна, адахъ галаз кьадай кьадарда аваз чпи эвез хъувун чарасуз я.
(«Мугъни аль-Мугьтаж», «Равдат атI-ТIалибин»)
