Имам Шафиидин мазгьабдай
Садакьа яз гайи шей къахчудай ихтияр авани?
Садакьа гунин ният аваз са касдиз садакьа гайи инсандиз, кIантIа ам пул хьурай ва я недай затIар, парталар ва икI мад, ам элкъвена къахчудай ихтир авач, гьатта эгер садакьа кьабулнавай касди а пул ва икI мад вичиз бурж хьиз ганва лагьана фикирнаваз хьайитIани. Вучиз лагьайтIа и дуьшуьшда гузвайдан ниятдиз килигзава, кьабулзавайдан ваъ. Эгер багъишнавай шей садакьа я лагьана абур икьрар хьанваз хьайитIа, ам элкъвена истемиш хъувун виже къведач.
Асуллу гьадисда лугьузва: «Садакьа яз гайи затI элкъвена вахкун истемишзавайди, вичи экъуьчайди хъвазвай кицIиз ухшар я». Нагагь садакьа гун векил авунвай касди ам агакьарна кIанзавай касдал агакьарнавачиз хьайитIа, садакьа гузвай касдиз, ам нагьакьан кар ятIани, вичин фикир дегишардай ва ам тагудай ихтияр ава. Амма бубади вичин хциз, рушаз ва икI мад садакьа гузвай дуьшуьш кьетIенди я. ГьакI, эгер садакьа яз ганвай шей варисди масадаз таганваз хьайитIа, я тахьайтIа харж тавунваз хьайитIа, бубадиз ам элкъвена къахчудай ихтияр ава. («Фатгь аль-Бари», «Равзат атIТIалибин», «аль-Мажму`», «Фатгь альМуин»).
Мусурмандиз кьенвай кафирдин беден чуьхуьдай, кафандик кутадай ва кучукдай ихтияр авани? Мусурмандиз ихтияр авани имансуз яз кьенвай мукьва касдин сурал фидай?
Кафир кьейила ам адан имансуз мукьвабуру чуьхуьн хъсан яз гьисабзава; эгер адаз имансуз мукьвабур авачиз хьайитIа ва я абур авазва, амма абуру чуьхуьдач лугьузва, гьа чIавуз мусурмандивай ам чуьхуьз, кафандик кутаз ва кучукиз жеда, кIантIа ам адаз мукьва кас хьурай, я тахьайтIа ваъ. Амма адал жаназа капI эляйиз къадагъа я. ГьакIни мусурмандиз ихтияр ава мукьва имансуздан сурал фидай, амма ам нагьакьан кар яз гьисабзава. («Аль-Мажму` шаргь аль-Мухаззаб», «Нигьая аль-Мугьтаж», «Канз ар-Рагъибин»).
Дарман патал деведин цвар хъвайитIа жедани ва ам сунна язвани?
Шафии мазгьабдин алим имам ашШирваниди «Тугьфат аль-Мугьтаж» ктабдиз ганвай вичин баянра кхьизва: «Пайгъамбарди r Ураннийин тайифадиз деведин цвар хъун буйругъ авуниз талукь яз лагьайтIа, ина ам дарман хьиз ишлемишун фикирда кьунвай, нежесдалди сагъар хъувун лагьайтIа, ихтияр ава, амма анжах ам эвез ийидай михьи затI авачирла».
«Раббидин Расулдин : «Аллагьди зи умматдиз къадагъа авунвай шейэра дарман авунвач» гафариз талукь яз лагьайтIа, ина са затIни квачир чехир фикирда ава, ва, гьаниз килигна, эгер нежес квачир маса дарман авачиз хьайитIа, чеб ишлемишдай ихтияр авай маса нежесрилай тафатлу яз, чехир дарман патал ишлемишдай ихтияр авач» («Гьашия ашШирвани»).
Къарар: Деведин цвар нежес я, акI хьайила, ам ва маса нежесар дарман патал ишлемишдай ихтияр ава анжах а дуьшуьшда, нагагь вичик нежес квачир маса дарман авачиз хьайитIа. Деведин цварадалди сагъарун сунна туш, ам эвездай михьи затI авачирла сагъарун патал ишлемишзавай алат я.
Сиягьатда (рекье) авайла виликдай ахъаяй ферз кпIар куьруь ийидай ихтияр авани?
Гзаф якъин фикирдал бинелу яз, ахъайнавай ферз кпIар, абур гьикьван гзаф аваз хьайитIани, сиягьатда авайла куьруь ийидай ихтияр ава, анжах эгер абур гьа ва я виликан маса, кпIар куьруь ийидай ихтияр авай сиягьатра ахъайнаваз хьайитIа. Амма сиягьатда авачирла ахъайнавай кпIар куьруь авуна эвез хъийидай ихтияр авач. («Тугьфат аль-Мугьтаж»).
Маса къачузвайда (покупатель) гиравда эцигнавай (залог) затI маса гузвайдаз (продавец) маса гудай ихтияр авани, эгер абуру кьведани маса къачузвайдан эменни бурж яз гиравда эцигна маса къачунинни маса гунин икьрар кутIуннаваз хьайитIа, амма пул гунин вахт алукьдалди ам кьенваз хьайитIа.
Ваъ, и дуьшуьшда маса гузвайдаз гиравда эцигнавай эменни кьилди маса гудай ихтияр авач, вучиз лагьайтIа иеси кьейидалай кьулухъ ам адан варисрин ихтиярда гьатзава, ва абуруз маса такьатралди бурж вахкудай ихтияр ава. Эгер абуруз ахьтин мумкинвал тахьайтIа, а чIавуз абурувай гиравда эцигнавай эменни маса гун истемишда. Нагагь абуру маса гудач лагьайтIа, эменни къазиди (чкадин имамди) маса гуда. («Тугьфат аль-Мугьтаж»).
Жуьмядин ва маса хутIбаяр араб чIалалай гъейри маса чIаларал кIелдай ихтияр авани?
Жуьмя кпIунин мажбури тир паярикай сад – кьве хутIба кIелун я, абур галачиз жуьмя капI гьакъикъиди яз гьисабдач, вучиз лагьайтIа Аллагьдин Расулди лагьана: «Кьве хутIба кIел тавуна жуьмя капI ийимир» (Аль-Бухари). ХутIба вични вад мажбури тир паярикай (арканрикай) ва кIуьд шартIуникай ибарат я. ХутIбадин шартIарикай сад – ам араб чIалалди кIелун я. ХутIба кIелзавайда бязи кIусар араб чIалай урус ва маса чIалариз таржума авуни хутIба чIурзавач, гьатта эгер адаз араб чIал чизваз хьайитIани.
МугьаммадТIагьир аль-Карахиди вичин «Шаргь аль-Мафруд» ктабда кхьизва: «Чи рагьметлу муаллим аль-Гьажи Дибир аль-Гонохиди лугьудай хьи, Медина шегьердин вязер ахъайдайда жуьмя хутIбадин вахтунда вичин хутIбадай бязи кIусар Мединадин рахунрин чIалаз таржума ийидай.
Гьаниз килигна, чIехи пай араб чIал чин тийизвай инсанар яшамиш жезвай чкайра, яб гузвайбуруз шаксуз менфят авайвиляй, имамриз меслят къалурзава хутIбадай кIусар абур гъавурда акьадай чIалаз таржума авун». («Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз, «Гьашия аль-Бужайрами аля альМингьаж», «ХутIаб аль-Исмаилия»).
