Имам Шафиидин мазгьабдай
Суалриз жавабар Дагъустандин Муфтиятдин фетвайрин Отделди гана
Виликамаз вири пул гана алвердин майданрай заказар гъунин Интернетдай авур савдадин икьрар къуватда авайди жезвани?
Маса къачунинни маса гунин икьрар ийидайла кьве патани метягь маса метягьдихъ галаз дегишарна – тайин тир шартIарал амал авуна – муькуь патан хсусиятдиз вугузва ва я вугуда лагьана хиве кьазва. Маса къачунинни маса гунин икьрар ихьтин дуьшуьшра кутIуниз жеда:
1) тайин метягь къачудайла;
2) метягьдин лишанар лагьана ам къачудайла;
3) маса вахтунал вегьена метягь гунин («салам» икьрардалди) бинедаллаз метягь маса къачудайла;
4) метягь акъуддалди («истисна» икьрардалди) ам маса къачудайла.
Гьар са дуьшуьшда икьрар гьакъикъиди хьун патал тайин шартIар ава. И суалда лугьузвай маса къачунинни маса гунин савдадин икьрар – им «метягьдин лишанар лагьана» къачун я. Гьа и савдадин икьрар къуват авайди хьун патал, кьве алава шартI аваз хьун лазим я:
1. Метягьдикай тамам малуматар.
2. Виликамаз пул гун, я тахьайтIа маса къачузвай касди, гьатта эгер пул гьелелиг адав гумукьиз хьайитIани, вичиз пул авайди къалурун лазим я. Гьаниз килигна, къалурнавай савдадин икьрар гьакъикъиди я («Тугьфат аль-Мугьтаж»).
КIвал кирида къачунвайдаз вичин ихтиярдалди ана маса кас ацукьардай, я тахьайтIа, месела, машин кирида кьунвайдаз ам маса касдив кирида вугудай ихтияр авани?
Эхь, ихтияр ава. Амма эгер кирида кьунин икьрар кутIундайла, ам маса касдив кирида вугун ва я кIвале маса ксар ацукьарун къадагъа тирдакай лагьанвайтIа, ахьтин савдадин икьрар гьакъикъиди яз гьисабзавач («Фатгь аль-Муин», «Ианат атI-ТIалибин»).
Эгер вичин вири уьмуьрда имансуз тир инсанди, рекьидайла са шагьид алай чкадал шагьадатдин гафар лагьанваз хьайитIа, вуч ийида?
Кьенвайди мусурман яз гьисабун патал са диндар касдин шагьидвал бес жезва. АкI хьайила, ам мусурман хьиз чуьхуьзва, адал жаназа капI элязава ва мусурманрин сурара кучукзава. Адан мал-девлетдиз талукь яз лагьайтIа, мусурманар тир варисривай, са диндар касдин шагьидвилиз килигна, ам чпин ихтиярда тваз жедач («Гьашия аль-Жамаль»).
Гьайвандин туьд туьтуьнин хтунин винидихъай атIайтIа жедани?
Ихтияр авай гьи гьайван тукIваз хьайитIани, чарасуз туьд атIун лазим я, яни яру рад (пищевод) ва нефес къачудай туьтуьх (трахея) туьтуьнин хтунин агъадихъай ва я туьтуьнин хтунилай, яни туьтуьнин хат ва я адан пай кьилихъ галаз санал атIун лазим я. Нагагь туьд туьтуьнин хтунин винидихъай ва я хтунилай, амма тамамдиз ваъ, атIайтIа, ахьтин гьайван тIуьниз ишлемишдай ихтияр авач («Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз).
Шабан вацран кьвед лагьай паюна сив хуьнин кьетIенвилер гьихьтинбур я?
Шабан вацран кьвед лагьай паюна сив хуьдай ихтияр ава:
- икьван чIавалди вахт акадар тийиз сив хвейидаз, месела, гьар ислен ва хемис йикъара сив хвейидавай Шабан вацран кьвед лагьай паюнани гьакI авун давамариз жеда;
- ферз сив хуьзвайдаз, месела, незуьрдин сив, каффаратдин (жермедин) сив, я тахьайтIа ахъа хьанвай, ферз тир ва я суннат тир сив эвез хъийидайла;
- Шабан вацран кьвед лагьай пай алукьдалди сив хвейидаз ва вацран эхирдалди ара тагана сив хуьн давамарзавайдаз.
Делилар:
Мугьаммад ибн Шигьабуддин ар-Рамлиди вичин «Нигьаят аль-Мугьтаж» ктабда икI кхьизва: «Шабан вацран сад лагьай паюнилай кьулухъ, чпикай агъадихъ лугьудай себебар авачиз суннатдин сив хуьн къадагъа я. ГьакIни эгер гьа сив а вацран сад лагьай паюнихъ галаз галкIанвачиз хьайитIа, вучиз лагьайтIа ихьтин гьадис ава: «Шабан вацран юкь алукьайла куьне сив хуьмир!»». Идай ачух жезвайвал, эгер Шабан вацран цIувад лагьай ва цIуругуд лагьай йикъара сив хвейитIа, амма цIерид лагьай юкъуз техвейтIа, цIемуьжуьд лагьай юкъуз суннатдин сив хуьн къадагъа я».
«…Шабан вацран сад лагьай паюнилай кьулухъ ферз тир ва суннатдин сивер эвез хъийидай ихтияр ава, гьакIни незуьрдин сив ва каффаратдин (жермедин) сив хуьдай».
«…ГьакIни ихтияр ава, эгер инсандиз суннатдин сивер хуьдай тайин къайда аваз хьайитIа. Месела, ада гьар юкъуз, югъ арадай физ ва я ислен ва хемис йикъара сив хуьзва. Эгер Шабан вацран юкьвалди инсанди гьа саягъда са сеферда кьванни сив хвенваз хьайитIа, адавай вацран кьвед лагьай паюнани сив хвейитIа жеда» («Нигьаят альМугьтаж»).
