Исламда мазгьабар гьикl арадал атана?
Исламда мазгьабар гьикl арадал атана?
Са гьихьтин хьайитIани месэладин гьакъиндай къарар кьабулдайла, имамар сифтени-сифте Къуръанда адакай вуч лагьанватIа, гьаниз килигзава.
Эгер анай абуруз жаваб жагъун тавуртIа, абур гьадисриз килигзава. Эгер гьанайни жагъун тавуртIа, а месэладин гьакъиндай асгьабри сад авунвай гафуниз (ижма’) килигзава. Эгер асгьабрини чпин гаф сад тавунваз хьайитIа, абур къиясдихъ (гекъигуналди къарар акъудун) элкъвезва. Имамриз къияс ийидай ихтияр авани? Жаваб: эхь, ихтияр ава. Идаз делил яз ихьтин гьадис бес жеда: «Ма’аз лугьудай асгьаб дин раиж ийидайвал Йемендиз рекье твадайла, Пайгъамбарди ﷺ адаз суал гана: «Эгер вун къарар кьабулуниз мажбур хьайитIа, вуна вуч ийида?» Ада жаваб гана: «За Къуръандай къарар кьабулда». Пайгъамбарди ﷺ мад суал гана: «Эгер Къуръандай жаваб жагъун тавуртIа, вуна вуч ийида?» «Расулюллагьдин ﷺ гьадисрай къарар кьабулда», - лагьана ада. Пайгъамбарди ﷺ мад са суал гана: «Гьадисрай жаваб жагъун тавуртIа, вуч ийида?» Ма’аза жаваб гана: «Къуръандихъ ва гьадисрихъ галаз гекъигун ишлемишда ва фагьумна акъатай нетижадал бинеламиш хьана къарар кьабулда (и кардиз къияс лугьузва)». Ахпа Пайгъамбарди ﷺ Ма’азан хурал гъил эцигна лагьана: «Аллагьдиз ﷻ шукур хьуй Вичин Расулдиз ﷺ хъсан кIвалахар ийиз куьмек гузвай» (гьадис Тирмизиди ва Абу Давуда агакьарна). Къарар ихьтин тартиб хвена (яни Къуръандилай ва гьадисрилай эгечIна) кьабулуниз килигна 75% кьван имамри кьабулзавай къарарар сад-садахъ галаз кьазва, анжах 25% кьван месэлайрин гьакъиндай абурун гаф сад жезвач, гьа са вахтунда абурукай гьар садаз вичин делил жезва.
Тафаватлу фикирар хьайила, абурукай гьар сад гьахъ тирди субутардай делилар хьун гьикI мумкин я? Жаваб: И суалдиз баян гун патал чун винидихъ гъанвай гьадисдиз килигун лазим я:
Бану Къурайзат лугьудай чувудрин къебиладихъ галаз мусурманри женг тухузвай вахтунда Пайгъамбарди ﷺ асгьабриз эмирна: «Рагъдандин капI куьне анжах Бану Къурайзатдин чилел ая!» Асгьабар рекье гьатайла, рагъдандин кпIунин вахт алукьна. Гьа и арада асгьабрин фикир кьве патал пай хьана. Садбуру лагьана: «Рагъдандин кпIунин вахт алукьнава, гьавиляй чна ам инал ийида. Пайгъамбардин ﷺ гафарин мана: чун тадиз Бану Къурайзатдин чилел фин тир». Масабуру лагьана: «Ваъ, Расулюллагьди ﷺ капI анжах Бану Къурайзатдин чилел авун эмирна». Гьа икI, са пай асгьабри капI рекье авуна, амай паюни Бану Къурайзатдин чилел. Идалай кьулухъ асгьабрин арада хьайи тафаватдикай Пайгъамбардиз ﷺ хабар гайила, ада абур вири гьахъ я лагьана. Куьне фикир це, чи Пайгъамбардин ﷺ гафарин гъавурда асгьабар гьар жуьре акьуна. Гьа ихьтин кьве мана гузвай аятрин ва гьадисрин кьадар тIимил туш, гьавиляй имамри бязи вахтара гьар жуьредин къарарар кьабулзава. И кардани Аллагьдин ﷻ гьикмет ава. Алимрин арада авай ихьтин тафават инсанар патал регьим я. И кар Аллагьдин Расулдин ﷺ гьадисрини тестикьарзава.
Ихьтин дуьшуьш хьун мумкин я: чавай чи мазгьабдин сергьятра аваз са гьихьтин ятIани ибадат ийиз жезвач. Месела, тIаваф гьаждин ферз тир дестекрикай сад я. Гьа са вахтунда Кябедилай гзаф кьадар итимар ва дишегьлияр элкъуьниз килигна, жув акси жинсинихъ галукьар тавуна тIаваф ийиз лап четин жезва. Имам аш-Шафиидин мазгьабди тестикьарзавайвал, чара (мукьва багърияр тушир) итимдин ва дишегьлидин хам сад-садахъ галукьайтIа, абурун кьведанни дастамаз чIур жезва, вични (дастамаз) тIаваф авун патал чарасуз шартI я. Гила вуч ийин?
ИкI хьайила, Абу Гьанифадин мазгьабда, акси жинсинихъ галукьайла, дастамаз чIур тежезвайди чаз чизва. И арада имам аш-Шафиидин мазгьабдиз табий жезвай инсанар Кябедилай тIаваф авун патал акси жинсинихъ галукьайла дастамаз чIур жезвач лугьузвай Абу Гьанифадин мазгьабдал элячIзава. Эгер имам аш-Шафиидин мазгьабдиз табий жезвай инсанрикай сада маса мазгьабар кваз кьун тавуртIа, яни абур инкар ийиз хьайитIа, ам аш-Шафии мазгьабдай акъатда. Вири мазгьабри сада-сад кьабулзава ва сада-сад тамамарзава.
Сада суал гун мумкин я: Эгер мазгьабри акъуднавай къарарар кваз такьуна Къуръандай ва гьадисрай жува-жуваз къарар акъудиз хьайитIа, вуч жеда кьван? Жаваб: Пеше хъсандиз чидай пешекарар ва архитекторар къерехда туна, шегьер эцигун къванцин устIаррин хиве туртIа вуч жедатIа, гьа кар жеда. Ва я, месела, тежрибалу хирургар ва профессорар къерехда туна четин операция авун духтурвилин юкьван образование авай жергедин жерягьдин хиве туртIа вуч жедатIа, гьа кар жеда ман!
Чпин пеше чин тийизвай устIарри шегьер чукIурдай ва жергедин духтурри инсанар гьелек ийидай тегьерда алай аямдин авам инсанри виликан девирра яшамиш хьайи имамри Къуръандин ва гьадисрин хандакIдал эцигнавай Шариатдин кIеви кIвал чукIурда.
