Руш яцIу жезва. Вуч ийида?
Рушан 13 йис я, адаз артухан заланвал ава. Адаз яцIу хьунихъ майилвал ава ва хайи йикъалай гатIумна ам къайдада хуьдай кьван зун галат хьанва: зарарлу затIар къачумир, тIуьнин кьадардал гуьзчивал ая. Рушазни хажалат жезва, чIехи пай зи патахъай. Чна вуч ийида?
Психологдин фикир:
Жаван рушаз артухан заланвилин месэла гзаф метлеблувал авай месэла я. Иллаки им а кардихъ галаз алакъалу я хьи, и яшда авайла рушари чпиз къимет гунин карда чIехи дегишвилер арадал къвезва.
Ада гзаф фикир а кардиз гуда хьи, адаз вичиз вичин бедендин кIалуб бегенмиш яни ва классда авай маса рушари адаз гьихьтин къимет гузва? Исятда адаз са чIавузни тахьай хьтин куь куьмек герек я. Анжах а куьмек психологиядин патахъай дуьзди хьана кIанда. Ам вуч лагьай чIал я?
Ам акI лагьай чIал я хьи, куьне адаз мукьвал-мукьвал ам иерди тирди, винел патан акунрин патахъай вири хъсанзавайди ва ихьтин маса тарифар авун герек туш. АкI лугьун герек туш, вучиз лагьайтIа куьне лугьузвай гафар адан фагьумда куьне гуьзлемиш тийизвай саягъда ацукьун мумкин я. Ада ихьтин фикир авун мумкин я: эгер дидеди мукьвал-мукьвал ам иерди я лугьузватIа, маса инсанриз ам масакIа аквазва ва анжах адан язухвиляй акI лугьузва. Гьайиф хьи, зун зи кIвалахда ахьтин дуьшуьшрал гьалтайди я.
Куьне гьакI ацукьна ихтилатар ийидайла а кардал кьетIендаказ фикир желб ая хьи, адаз вичиз вич аквазвайдалай, маса инсанриз ам лап масакIа акун мумкин я. Анжах а яшда авайдаз, винел патан акунар гьич важиблу туш, къене патай иерди хьун важиблу я ва ихьтин маса ихтилатар авун герек туш. Ахьтин ихтилатарни гзаф вахтара чIурукIа кьабулзава ва пис нетижайрал гъизва. Ам кирсеба авуна кIанда.
Кирсеба – им лагьай чIал я хьи, куьне адахъ галаз акI ихтилат авуна кIанда хьи, на лугьуди адан 13 йис ваъ, 17-18 йис я. Кар ана ава хьи, жаванри гзаф вахтара къеняй чеб михьиз чIехи хьанвайбур хьиз гьиссзава ва диде-бубаяр чпихъ галаз гъвечIибурухъ галаз хьиз рахадайла, абуруз къеняй наразивал жезва ва а гафар кьабулзавач.
Мукьвал-мукьвал жуьреба-жуьре месэлайрай адал меслят гъваш, классда авай рафтарвилер веревирд ая, адаз яб це ва гьич са чIавузни адан гафар къиметсуз ийимир. Гьа икI, кIвалах дуьз эцигна, квевай ада вичи-вичиз гузвай къимет мягькемариз жеда.
Алимдин жаваб:
И дуьньядин гьар са имтигьандай мусурман лайихлудаказ, Аллагьдик ﷻ умуд кутуна, Адавай куьмек тIалабиз экъечIун лазим я. Нагагь рушан месэла кьадардилай артух тIуьнихъ галаз алакъалу тушиз хьайитIа, ана адан ва я куь тахсир авач. ГьакI хьайила, ам сагъарун патал вири къуватар эцигна кIанда, вучиз лагьайтIа кьиникьдилай гъейри, Раббиди ﷻ дарман гьазур тавунвай са азарни авач. Пайгъамбардини ﷺ вичиз дарманар ийизвай ва лугьузвай: «Гьар са начагъвиликай дарман ава, ва гьа начагъвилин дарман жагъурайла, ада Аллагьдин ﷻ кьадардалди сагъар хъийида» (Муслим).
Начагъвили инсан гунагьрикай михьзава ва ам адаз ахтармишун я. Са сеферда, Пайгъамбар ﷺ начагъ хьайила, Ибну Масуда лагьана: «Я Аллагьдин Расул ﷺ, ваз гзаф мекьи хьанва». Аллагьдин Расулди ﷺ жаваб гана: «Эхь, за Аллагьдал ﷻ кьин кьазва, мусурмандин кьилел бедбахтвал атунин себеб ам я хьи, Аллагьди ﷻ адан гунагьрилай гъил къачузва (бедбахтвилералди ва начагъвилералди), гьикI тарцелай пешер авахьзаватIа» (аль-Бухари).
Гьавиляй, а начагъвал са вахтунда алатда лагьана, рушак умуд кутун важиблу я, анжах ада пешекардин теклифар кьиле тухун лазим къведа, мумкин я, кьетIен пегьриз хуьналди. Яшдин тамамвал хьайидалай кьулухъ аялрин хиве Халикьдин ﷻ вири эмирар тамамарун гьатзава: капI авун, сив хуьн ва икI мад. Сив хуьн – ахьтин ибадат я хьи, ада инсан Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьунал, Раббидин ﷻ разивилел гъизва, беден гзаф азаррикай хуьзва. Рушаз меслят къалура, Рамазан вацран ферз тир сиверилай гъейри алава сиверни хуьдайвал (ислен, хемис йикъара, лацу йикъара – вацран юкьва ва маса еке метлеб авай йикъара). Къуй Аллагьди ﷻ чаз Вичин регьим, уьмуьрда лайихлудаказ имтигьанрай экъечIдай сабур гурай. Амин.
