Имам Шафиидин мазгьабдай
Гьихьтин дуьшуьшра хендеда папаз ва иддада авай чара хьанвай дишегьлидиз куьчедиз экъечIдай ихтияр ава?
Иддадин вахт (гъуьл кьейидалай кьулухъ кьуд варзни цIуд югъ) куьтягь хьунал вил алаз акъвазнавай хендедадиз талукь яз лагьайтIа, адаз герек затIар къачуз ва я маса лазимвал аваз кIваляй экъечIдай ихтияр ава, эгер и карда адаз куьмек гудай кас авачиз хьайитIа.
Нагагь ам са касдини таъминарзавачтIа, адаз, суткадин вахтунилай аслу тушиз, кIвалах ийиз фидай ихтияр ава: юкъуз ва я йифиз. Амма нагагь хкягъиз жез хьайитIа, хатасузвилиз килигна, йикъан кIвалах вине кьуна кIанда.
ГьакIни адаз къуншийрин патав мугьмандиз фидай ихтияр ава, амма йиф ада вичин кIвале авуна кIанда. Гьа ихьтин къарар иддадин чарасуз вахт (вацран кьилерикай михьи тир пуд девир) акъатунал вил алаз акъвазнавай пуд тамам тIалакь ганвай, таъмин ийидай кас авачиз амукьнавай дишегьлидизни талукь я.
Са тIалакь ва я кьве тIалакь гайидалай кьулухъ гьа и вахт акъатунал вил алаз акъвазнавай, гьакIни руфунал заланзавайла чара хьанвай дишегьлийриз талукь яз лагьайтIа, абуруз гъуьлуьн ихтияр авачиз кIваляй экъечIдай ихтияр авач («Нигьаят аль-Мугьтаж»).
Эгер гъуьл месин алакъайрин жигьетдай къуватсуз яз хьайитIа, папаз вичин гъуьлуьвай вичиз тIалакь гун истемишдай ихтияр авани?
Эгер некягь авурдалай кьулухъ гъуьл месин алакъайрин жигьетдай къуватсуз тирди, я тахьайтIа азарлувилиз ва я кьуьзуьвилиз килигна, папахъ галаз месин алакъаяр ийиз алакь тийизвайди чир хьайила, папаз некягь гьич авун истемишдай ихтияр ава.
И дуьшуьшра дишегьлидивай некягь гьич ийиз жеда, эгер гьатта адаз гъуьлуьн начагъвиликай чизваз хьанайтIани. Нагагь са сеферда кьванни месин алакъаяр хьайидалай кьулухъ гъуьл къуватсуз хьанваз хьайитIа, папаз вичиз тIалакь гун истемишдай ихтияр авач. Некягь гьич авунин истемишун кьулухъ ягъун виже къвезвач.
Эгер гъуьлуьн къуватсузвиликай хабар аваз папа гьа истемишун кьулухъ ягъайтIа, адаз некягь гьич ийидай ихтияр амукьзавач. ТIалакь гунин истемишун гваз имамдин патав фин лазим я, гьикI хьи дишегьлидивай вичивай некягь гьич ийиз жезвач («Тугьфат аль-Мугьтаж» имам ашШирванидин баянар галаз).
Эгер рекье авай кас, атай ва хъфей йикъар квачиз, кьуд суткада гьа са чкада аваз хьайитIа, адан сиягьат куьтягь жезва лугьудай гафар дуьзбур яни?
Рекье авай кас адаз физ кIанзавай чкадиз агакьайла, адан сиягьат куьтягь жезва, эгер адаз ана сагъ са кьуд ва адалай гзаф суткайра, атай ва хъфей йикъар квачиз, ана акъваздай ният аваз хьайитIа.
Месела, нагагь ам чкадал юкъуз агакьнаваз хьайитIа, кьуд суткадин гьисабун рагъ акIайдалай кьулухъ гьисабиз башламишда. Эгер йифиз агакьнаваз хьайитIа, экв малум хьайила. АкI хьайила, эгер ам ислендин юкъуз агакьнаваз хьайитIа, ва жуьмя юкъуз рагъ акIидалди хъфидай ният аваз хьайитIа, адан сиягьат куьтягь жезвач ва адавай кпIар сад-садал хутахиз ва куьруь ийиз жеда, гьикI хьи атай ва хъфей йикъар квачиз ам гьа чкада аваз кьуд сутка хьанвач.
Нагагь ам ислендин йифиз атанваз хьайитIа ва киш юкъуз экв малум хьайидалай кьулухъ хъфидай ният аваз хьайитIа, ам гьаниз агакьайла адан сиягьат куьтягь жезва, вучиз лагьайтIа атай йиф ва хъфей югъ квачиз, адаз ана кьуд суткада ва адалай гзаф акъваздай ният ава («Тугьфат аль-Мугьтаж» имам ашШирванидин баянарни галаз, «Гьашия атТармаси»).
Гьижама авурла ва я зилияр эцигайдалай кьулухъ гьикьван кьадар ивидилай кпIуна гъил къачузва?
Хирерай ва атIай чкайрай атай ивидилай адан кьадардиз килиг тавуна гъил къачузва, эгер хиряй гъал хьиз шуькIуьз авахьзавай иви атIанвачиз хьайитIа ва къакъатна михьи хамунихъ ва я парталдихъ галукьнавачиз хьайитIа. Гьа икI, эгер гьахьтин (хирехъай чара хьайи) иви тIимил яз хьайитIа, адалай гъил къачузва, нагагь гзаф яз хьайитIа – гъил къачузвач.
Идахъ галаз кьурвал, гьижама авурла, зилияр эцигайдалай кьулухъ кьацIарай ва хирерай авахьай ва атIай чкадивай къакъат тавунвай ивидилай, адан кьадардилай аслу тушиз кпIуна (хамунал ва парталрал) гъил къачузва. Эгер иви авахьиз башламишнаватIа ва хер жунадалди ва икI мад кутIуннаваз хьайитIа, ва адак иви кужумнаваз хьайитIа, гьадалайни гъил къачузва («Тугьфат альМугьтаж»).
Лазимвал авачиз гьаятда кицI хвейитIа жедани?
Шафии мазгьабдал асаслу яз, кицI хуьн къадагъа я, эгер и карда чарасузвал авачиз хьайитIа, месела, гъуьрче куьмек яз, гьайванар хуьз в икI мад. ГьакIни, масабурулай делилламишнавай фикирдал асаслу яз, кIвал, мал-девлет хуьн патал кицI гьаятда хвейитIа жеда.
Винидихъ тIварар кьур игьтияжар патал курцIул хвейитIа ва ам вердишарайтIа жеда. Аллагьдин Расулдин гьадисда лагьанва: «Гъуьрчез тухунилай ва я гьайванар хуьнилай гъейри маса кар патал кицI хуьзвай касдин сувабар гьар юкъуз кьве киратдин (анжах Раббидиз малум тир тайин кьадар) тIимил жеда (Муслим).
«Гьихьтин себебдалди суваб тIимил жезва?» - суалдин патахъай алимрин фикир сад хьанач. Бязибуру гьисабзавайвал, ахьтин кIвализ малаикар къвезвач. Масабуру ам кицIи патавай физвай инсанриз кичIе гунихъ ва абурал вегьинихъ галаз алакъалу ийизва. Бязибуру тестикьарзавайвал, им и эмирда яб тагунай ганвай жаза я. ГьакIни лагьанва хьи, кицIи яд хъун ва ам чиркинарун мумкин я, иесиди лагьайтIа, а кар тийиз, ам михьидай гьисабда (Шаргь (баян) «Сагьигьу Муслим»).
