Итимдин далу
Заз, папаз хьиз, гъуьл кIвалахдал хкаж жедай ва агалкьунар жедай шартIар арадал гъиз кIанзава. Им хизандин сергьятра мумкин яни? Я тахьайтIа итим кIвалахдин рекьяй хкаж хьун анжах адан къилихдилай ва хсуси ерийрилай аслу яни? Бес гьа «далу» гьикI хьана кьван?
Алимдин жаваб:
Гьар са итимдиз хизанда вичин метлеблувал гьиссун важиблу я, им тIебии кар я, адан хиве Раббиди ﷻ неинки вичин паталай, гьакI хизандин паталайни жавабдарвал тунва хьи.
Эгер гъуьлуь, папа вичиз лазим кьадар фикир тагузвайди, вичин вири чалишмишвилер акван тийизвайди ва къимет тагузвайди гьиссзаватIа, ида ам бахтсуз авун, адак ажухъ кутун ва рикI хун мумкин я.
Гьавиляй ам кIвалахдал хкаж хьунин карда, адан кIвалахда куьмек гуз кIан хьун, дуьз кар я. Анжах вири гъуьлуьн къилихдилай, адан ва куь пешекарвилин алакьунрилай аслу я, амма куь куьмек гунин теклифар, насигьатар ва меслятар хьиз акван тийидайвал авуна кIанда, тахьайтIа абур гъуьлуь туьгьметар хьиз кьабулда. И кар устIарвилелди авун лазим я, адан алакьунар дуьздал акъудиз, адан агалкьунрал шадвал ийиз ва рикIин сидкьидай адан кIвалахда куьмек гуз кIанз.
Мад важиблу я, куь гьа чалишмишвилери квез Аллагьдин ﷻ, гъуьлуьн, хизандин вилик куь везифаяр тамамариз манийвал тавун. Вучиз лагьайтIа гьар сада вичин хиве тунвай крарин патахъай Аллагьдин ﷻ вилик жаваб гуда.
Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Квекай гьар сад чубан я, ва гьар сада вичи хуьзвайбурун патахъай жавабдарвал тухузва: гьаким чубан я, итимни вичин хизан патал чубан я, дишегьлини чубан я вичин гъуьлуьн кIвализ ва аялриз килигзавай. Гьа икI квекай гьар сад чубан я ва гьар сада вичи хуьзвайбурун патахъай жавабдарвал тухузва» (аль-Бухари, Муслим).
Психологдин фикир:
Ихьтин четин суалдиз заз ачух жаваб гуз лап четин жезва. Бязи вахтара итимриз чпиз чизвач, абур кIвалахдал хкаж хьун квелай аслу ятIа.
Шаксуз, ахьтинбурни ава хьи, абур са затIни авачиз эвленмиш хьана, ахпа папа ам акьван кIевиз гъиле кьуна хьи, гила ам кьве кIвалахдал ала ва хъсандиз яшамиш хьун патал дуланажагъдин вири шартIар ава. Ина авай месэла анжах ам я хьи, гьа вири няметар аваз абур бахтлу яни, я тахьайтIа им папахъай, адан таъсирдихъай кичIе хьун яни?
Бязибурувай туьгьметар, арзаяр авуналди чпин гъуьлерив кIвалах ийиз таз алакьзава хьи. Гьатта вири и пис себебрини бязи вахтара кIвалахзава. Амма и себебди гзаф вахтара абурун араяр къурзава. Итим агалкьунрихъ чалишмиш жезва, анжах адак хуькуьр тавурай.
Ина асул суал ам я хьи, гъуьл вилик фин патал квез гьихьтин шартIар аквазватIа. Гзаф пай итимри чпиз кIандай къайдада вилик физ кIанзава, ва гзафбуруз папа чпиз рум гана кIанзавач, кIевивал авуна чпиз физ кIанзава мураддив агакьун патал. Амма гзаф вахтара гзаф къалабулух квай дишегьлияр гьалтзава, абуруз чеб кесиб ва агалкьунар авачирбур жез кичIезва. Гьа кичIевили абурув гъуьлуьн агалкьун патал кьадардилай артух алахъиз тазва ва гьар жуьреда адаз шартIар арадал гъизва.
Амма ада арадал гъизвай шартIар гъуьлуьз бязи вахтара хъсанбур яз аквазвач. Ара-бир дишегьлиди вичин гъуьлуьз, вич адахъ инанмиш тирди, адахъ бажарагъ авайди, ада вичиз къимет тагузвайдакай лугьузва. Гзаф вахтара ихьтин чалишмишвилер акси патахъ элкъвезва. Итимдиз вичикай папа лугьузвай хьтинди жез кIанзавач ва ада вичивай лап гзаф гуьзлемишзавайди гьисабзава. Гьавиляй ахпа рикI хадалди, гьич башламиш тавуртIа хъсан я.
Гъуьлуьв секиндиз вичин мураддив агакьдайвал физ тур. КIвале къулай шартIар арадал гъваш ва мукьвал-мукьвал адан кIвалахдикай хабар кьамир. Эгер адаз вичиз адакай рахаз кIан хьайитIа, ина са месэлани авач. РикIел хуьх, гьар са итимди виридалайни гзаф секинвилиз ва разивилиз къимет гузва. Адаз а кьве затI це, ахпа килиг, ам вилик фидани, фидачни. Нагагь вахт гьавая пучиз хьайитIа, са тIимил кIевивал авуртIа жеда.
