Суал-жаваб

Ферз умрадал (гъвечIи гьаж) фейи кас гьа йисуз гьаждални фена кIанда лугьузвай гафар дуьзбур яни?

Нагагь инсан гьаждиз гьахьдай вахтунда, яни Шавваль, Зуль-Къаида ва Зуль-Гьижа вацран сифте цIуд юкъуз ферз умрадиз фенваз хьайитIа, адан хиве гьаж авун твазва, эгер гьаждизни умрадиз акъатзавай харжар барабар яз хьайитIа. А гьаж гьа йисуз авун чарасуз туш, яни ам адавай са шумуд йисуз кьулухъ ягъайтIани жеда. Нагагь гьаждиз акъатзавай харжар умрадиз акъатзавайбурулай гзаф жез хьайитIа, ферз гьаж адан хиве твазвач.

Месела, эгер умра авун 100 агъзур манатдай, гьаж – 200 агъзурдай акъвазиз хьайитIа, 100 агъзур манат авай ва винидихъ къейд авур вахтунда умра авур касдин хиве гьаж гьатзавач.

Эгер гьаж ва умра кьиле тухудай мумкинвал авай касди ам кьулухъ ягъайтIа, ахпа адакай кар ийиз тежедайди хьайитIа, ада тади гьалда вичин паталай кьулухъ ягъай гьаж ийидай маса кас ракъурун лазим я. Нагагь ам кьейитIа, адан мал-девлетдикай пул чара авуна, маса кас ракъурна кIанда.

Къейд:

Гьаж ва умра кьулухъ ягъуни ахьтин нетижадал гъун мумкин я хьи, эгер инсан кар ийиз тежедайди хьайитIа ва я ам кьейитIа, ам гунагьдиз аватда.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз, «Мугъни аль-Мугьтаж»)

Инсандин рикIелай алатна, дастамаз къачун тавуна авур кпIунай суваб кхьизвани?

Дастамаз гвачиз авур капI вири шартIарни кьиле тухвана цIийи кьилелай хъувун лазим я, эгер кпIунин вахт куьтягь тахьанваз хьайитIа. Нагагь вахт амачиз хьайитIа, къаза хъувуна кIанда. Сувабдиз талукь яз лагьайтIа, ахьтин гьалда аваз капI авунай адаз суваб, чеб кIелун патал дастамаз гваз хьун герек тушир, анжах капI авунин ниятдай, кIелай зикиррай, аятрай, тасбигьрай жеда.

Гьа ихьтин къарар талукь я рикIелай алатна дастамаз гвачиз ва я маса шартIуналди авур гьар са ибадатдиз. Месела, эгер инсанди, вич мурдар гьалда авайди рикIелай алатна Къуръан кIелайтIа, адаз суваб анжах Къуръан кIелунин ниятдай жеда. КIелунай лагьайтIа, адаз суваб жедач, вучиз лагьайтIа Къуръан кIелун бедендин тамам михьивилихъ муьгьтеж я.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Нигьаят аль-Мугьтаж»)

Кечмиш хьайиди муъмин тирдан патахъай мусурмандин шагьидвал кьабулзавани?

Эгер вичин дугъривилелди машгьур тир мусурманди са касди вичел чан аламаз Ислам кьабулайдан патахъай шагьидвал авуртIа, адан шагьидвал кьенвайдан мал-девлет мусурманар тир варисрин арада паюнин ва имансуз мукьвабур ирсиникай магьрум авунин (яни мусурманриз адалай ирс къвезвач) месэлайра гьисабдиз къачузвач ва и месэлада алимрин фикиррин чаравал авач.

Вичин дугъривилелди машгьур тир мусурманди, кьенвайди мусурман хьиз кучукун патал (яни жендек чуьхуьн, кафандик кутун, жаназа капI элягъун ва кьибледихъ элкъуьрна кучукун), ада чан аламаз Ислам кьабулнавайдан патахъай шагьидвал авуниз талукь яз лагьайтIа, гзаф делилар авай фикирдал асаслу яз, адан шагьидвал кьабулзава.

(«Нигьаят аль-Мугьтаж», «Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз)

Эгер акьикьдиз (аял хайила тукIвазвай гьайван) кьве гьер тукIуртIа, са гьайвандин як игьсан авуналди сергьятламиш хьайитIа жедани?

Акьикь Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ важиблу сунна я.

Нагагь са аялдихъ кьве гьайван тукIунваз хьайитIа, са гьайвандин жендекдикай къвезвай лазим кьадар паюн бес жезва, вучиз лагьайтIа кьве гьайван тукIун акьикьдин тамам са адетдай гьисабзава. Къурбанд авунин ва акьикьдин къарарар гзаф дуьшуьшра ухшар ятIани, и месэлада абур тафаватлу я.

Къарар:

Эгер акьикьдиз кьве гьер тукуртIа, са гьайвандин якIукай лазим тир кьадар кесибриз паюн бес жезва.

Нагагь Къурбанддиз кьве гьайван тукIуртIа, кьве гьайвандин якIукайни паюн лазим я.

(«Гьашия аль-Жамал», «Гьашия аль-Бужайрими аля аль-Хатиб»)

Сив хуьн гьакъикъиди жедани, эгер папахъ галаз хьайи месин алакъайрилай кьулухъ гъусулдин яд иличиз агакь тавуртIа?

И дуьшуьшда сив хуьн гьакъикъиди жеда, амма сив кьадалди чуьхуьн хъсан я.

Гьа ихьтин къарар гьар са ферз тир жендек чуьхуьниз талукь яз кьабулнава. Месела, Нагагь йифиз дишегьлидин вацран кьилер куьтягь хьайитIа, ада сив хуьнин ният авун чарасуз я, ва эгер жендек чуьхуьн тавуртIани, сив хуьн гьакъикъиди жеда. Амма жендек чуьхуьдайла, яд къенез тефин патал, мукъаятвал авуна кIанда.

(«Мугъни аль-Мугьтаж»)

Вуч хъсан яз гьисабзава: ферз гьаж авун ва я бурж вахкун, эгер инсан гьаж тавуна ва вичелай кьулухъ бурж туна кьенваз хьайитIа, ва адалай кьулухъ амай мал-девлет абур кьведни тамамарун патал бес тежез хьайитIа?

Имам аш-Шафиидин мазгьабдай гзаф делилар авай фикирдал бинеламиш хьана, и дуьшуьшда ферз гьаж авун хъсан яз гьисабзава, вучиз лагьайтIа Аллагьдин ﷻ вилик квай бурж инсанрин вилик квай буржунилай артух я.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж»)

РикIелай алатна дастамаз гвачиз авур кпIунай суваб кхьизвани?

Эгер кпIунин вахт акъат тавунваз хьайитIа, дастамаз гвачиз авур капI вири шартIар галаз сифте кьилелай хъувун лазим я. Нагагь вахт акъатнаваз хьайитIа ва адан рикIел дастамаз гвачирди анжах гьа чIавуз хтайтIа, а капI эвез хъувун лазим я. Суваб хьуниз талукь яз лагьайтIа, инсандиз ам капI авунин ниятдай жеда, гьакIни азкаррай (Раббидин ﷻ тарифар авунай), Къуръандин аятрай ва икI мад. Абур кIелун патал дастамаз хьун чарасуз туш.

Гьа ихьтин къарар рикIелай алатна дастамаз гвачиз ва я маса шартI тамамар тавуна авур гьар са ибадатдиз хас я. Месела, эгер инсанди, вичив гъусул гвачирди рикIелай алатна, Къуръан кIелайтIа, адаз Къуръан кIелунин ниятдай суваб жеда. Амма Къуръан кIелунай суваб жедач, вучиз лагьайтIа Къуръан анжах тамам гъусул гвайла кIелиз хьун мумкин я.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Нигьаят аль-Мугьтаж»)