Къуръандин таржумаяр
Суал: КIандай низ хьайитIани Къуръандин баян (тафсир) галачиз гьакI таржумаяр ишлемишна Къуръандиз баян гудай ва я ам таржума ийидай ихтияр авани?
Жаваб: Ваъ, ихтияр авач. Гьатта хъсандиз араб чIал чидай инсандизни тафсирар ишлемиш тавуна Къуръан таржума авун къадагъа я. Къуръанда Пайгъамбарди ﷺ вичи баян ганвай гзаф аятар ава. И баянар кIел тавуртIа, Къуръандин аятрин манадин гъавурда чIурукIа акьада. Гьавиляй гьадисдин вири ктабра «Китаб ат-тафасир» - Къуръандиз гьадисри баян гузвай ктаб лугьудай кьил ава. Месела, «Сагьигь аль-Бухари» ктабдин пуд лагьай ктабда ихьтин кьили 250 чин кьазва. И кьиле Пайгъамбарди ﷺ вичи Къуръандин аятриз ганвай баянар гъанва. Пак Къуръандиз баян гузвай лап гзаф гьадисар ава. И гьадисар чир хьун лазим я. Им сад лагьайди. Кьвед лагьайди, асгьабри ва табиинри ганвай баянар (тафсирар) чир хьана кIанда, абур галачиз гзаф пай аятрин гъавурда акьун мумкин туш. Гьикьван хъсандиз араб чIал чизватIани, и тафсирар чир хьун патал инсан ТIабари, Ибн Касир, СуютIи ва маса тафсиррихъ муьгьтеж я. Пуд лагьайди, Къуръанда са гьихьтин ятIани агьвалатрихъ галаз алакъалу яз ва я себеб аваз ракъурнавай аятарни гзаф ава. И себебрикай ахъайзавай махсус ктабар ава. И себебрикай хабар авачиз а аятрин кьилин мураддин ва къарардин гъавурда акьун мумкин туш. Кьуд лагьайдини, Къуръанда насих ва мансух, яни виликдай атай къарар дегишарнавай ва гуьгъуьнлай атай аятди чпин къарар дегишарнавай аятар ава. ГьакIни мугькамат ва муташабигьат, яни чпяй ачухдиз къарар акъудиз жедайбур ва куьчуьрмишнавай мана авай аятар ава (яни дуьз баян гун лазим тирбур, икI тавуртIа абурун гъавурда чIурукIа акьада).
Эгер инсандиз тамамдиз араб чIал чизватIа, амма чIалахъ галаз алакъалу илимар – синтаксис (нагьв), морфология (сарф), логика (мантIикъ), риторика (ма’ан), стилистика (бади’) чизвачтIа, ам Къуръандин деринвилин ва гуьзелвилин гъавурда акьадач.
Къуръанда инанмишвилихъ (акъида) ва Шариатдин къанунрихъ (фикъгь) галаз алакъалу месэлаяр къарагъарзава. ГьакIни Къуръанда тIебиатдин гьалариз баян гузвай гзаф аятар ава. И илимар кьатIун тавунмаз инсан и аятрин гъавурда акьун мумкин туш.
Гьавиляй араб чIалан чирвилерал бинеламиш хьана ва я маса чIаларин таржумаяр ишлемишна Къуръандиз баян гузвай инсанар – Къуръандиз чпин фикирдалди баян гузвайбур я. Ихьтин инсанрикай Пайгъамбарди ﷺ вичин гьадисда лагьанва: «Вичин фикирдалди ва вич гъавурда акьазвай тегьерда Къуръандиз баян гузвай касди вичиз Жегьеннемда чка гьазуррай». И гьакъикъи гьадис Тирмизиди, Абу Давуда ва Насаиди агакьарна. ТIабараниди агакьарнавай гьадисда лагьанва хьи, кутугай чирвилер авачиз Къуръандиз баян гузвай инсанди лагьай гафар дуьзбур хьайитIани, ам ягъалмиш жезвайбурукай я («Итгьаф» 1-том, 409-410-чинар).
ГьакI ятIани, Саблукован, Крачковскийдин, Османован, Пороховадин таржумаяр къачуна, гуя диндиз эвер гузвай инсанар пайда жезва. Абурукай са тIимил араб чIалал рахаз чир хьайибуру, регъуь тахьана чпиз араб чIални Къуръан асгьабрилай хъсан чизва лугьузва. Гуя асгьабрин девирда исятда хьиз институтар авачир. Чал икI лугьузвайбур садни са шумуд сеферда дуьшуьш хьайиди я. Къуй Аллагьди ﷻ чун абурун ягъалмишвиликай хуьрай!
