Вучиз аял акьван алчахарзава?
Муаллимди зи аялдин дневникда чIехи кьвед эцигна ва къимет вири классдиз къалурна. Руша гьа вири югъ шехьиз акъудна. Вучиз аял акьван алчахарзава? Чна кьан хьи, ам гьазур хьанач, амма вучиз са къерехдихъ тухвана туьгьмет ийидач кьван, эгер ам гъавурда акьунвачтIа, гъавурда твадач? Вучиз аялдикай ягьанатар ийизва ва адан рикIел хер ийизва? За вуч ийида? Къалмакъал акъудиз кIанзава, амма ам и гьалдай экъечIдай рехъ туширди гъавурда акьазва.
Алимдин жаваб:
ЧIехибурунни аялрин рафтарвилерин гъавурда твадайла, Аллагьдин Расулди ﷻ лугьудай:
«Зи умматдай туш а кас, ни чIехидаз гьуьрмет ийизвачтIа, гъвечIидахъ галаз регьимлу туштIа ва чирвал авайбурухъ галаз кутугай тегьерда рафтарвал ийизвачтIа» (Агьмад, атI-ТIабарани).
ЧIехибуруз, иллаки чирвал авайбуруз, муаллимриз гьуьрмет авун лазим тирди аялар гъвечIи чIавалай вердишарна кIанда. Им дуьм-дуьз диде-бубайрин везифа я.
Эгер куьне аялдиз гьатта гьахъсузвилелди жаза ганвайди гьисабиз хьайитIани, рушан вилик муаллимдилай наразивал къалурун са чIавузни герек къведач, вучиз лагьайтIа гележегда аялди муаллимдиз мад гьуьрмет хъийидач. Къилихдин кьилин къайдайрикай сада икI лугьузва:
«Са касни са кардалдини виниз акъатнач, анжах эдеб авунилай гъейри, ва са касни алчах хьанач, анжах ам тунилай гъейри».
Гьавиляй и арадал атанвай гьалда аял тарсуниз гьазур хьанвач лагьана адаз туьгьмет авуртIа, ада тарсар чир тавунин себеб вуч ятIа чирайтIа, дуьз жеда. Муаллимдиз ва ада вич тухунин тегьердиз талукь яз лагьайтIа, къалмакъал акъудун са чIавузни герек къведач, вучиз лагьайтIа ам, куьне къейд авурвал, дуьз рехъ туш.
Адан чкадал мектебдиз алад, муаллимдихъ галаз аялдикай, ам тарсариз гьазур хьуникай рахух ва санлай секиндиз гьа дуьшуьшдикайни хабар яхъ, руша ахъайзавайвал дугъриданни хьайиди яни лагьана. Идалай кьулухъ мад акI тавун тIалаб, вучиз лагьайтIа муаллимдинни аялрин арада хъсан алакъаяр хуьн ва гьар са аялдихъ галаз жуван веледдихъ галаз хьтин рафтарвал авун важиблу я.
Психологдин меслят:
Исятда мектебда янавай къимет дуьз кьабулдайвал руш вердишарун лап важиблу я. Гьайиф хьи, куьне рушан яшдикай лагьанач. Кар ана ава хьи, мектебда язавай къиметди жуьреба-жуьре яшдин девирра аялди вичи-вичиз къимет гунин карда гьар жуьредин эсер ийизва. Адет яз, сад лагьай классдилай кьуд лагьай классдалди аялди вичи-вичиз къимет гун муаллимди язавай къиметдилай гзаф аслу я, гьикI хьи вичин уьмуьрдин и девирда аялди вичиз муаллимдин вилералди къимет гузва. Эгер куь руша сифтегьан классра кIелзаватIа, куьне муаллимдин кесер агъуз вегьин ва ам дуьз туш лугьун герек туш.
Ида муаллимдиз къимет амукь тавунал ва, нетижа яз, агалкьунин дережа (успеваемость) агъуз хьунал гъун мумкин я. Рушаз лагьайтIа жеда хьи, мектебда янавай кьвед – им анжах ам тайин тир тарсуниз гьазур тахьун къалурзавай лишан я, амма гьич са вахтундани адан акьулдиз ва алакьунриз гузвай къимет туш. Кьвед гьамиша хъсан къиметдалди туькIуьр хъийиз жеда. Ихьтин терефди гележегда ахьтин гьалара адаз дурумлу жедай мумкинвал гуда.
Гьа са вахтунда мектебда язавай къиметдин метлеблувал михьиз агъуз авунни герек туш, гьикI хьи ада гьар гьикI хьайитIани агалкьунин дережадиз эсер ийида. Муаллимдихъ галаз квез кьилди ва гьиссер галачиз рахайтIа хъсан я. Руша адаз гзаф гьуьрмет ийизвайдакай, муаллимди гузвай къиметдиз ада гзаф фикир гузвайдакай ва хьайи карди адан рикIиз гзаф эсер авунвайдакай лагь. Ида арада къал тахьунал ва гьал хъсан патахъ финал гъида.
АЛИАСГЬАБ МУРЗАЕВ, ПСИХОЛОГ АДИЛЬ ИБРАГЬИМОВ, АЛИМ
