СУАЛ-ЖАВАБ

Эгер заз и йисуз гьаж ийидай мумкинвал аваз хьайитIа, ам кьулухъ ягъайтIа жедани?

Ибн Гьажар аль-Гьайтамиди вичин «Тугьфат аль-Мугьтаж» ктабда кхьизва: «Гьаж ва умра авунин мажбурнама инсандин хиве уьмуьрда са сеферда тунва. Амма абур кьулухъ ягъайтIа жеда, эгер:

- гележегда абур ийидай ният аватIа;

- тайин йисуз абур ийида лагьана, незуьр авунвачтIа;

- азарлу хьунин ва месел алкIунин хатавал авачтIа;

- вун ви мал-девлетдикай магьрум хьун патал себеб авачтIа;

- инсандал вичи чIурнавай гьаж ва умра эвез хъувунин мажбурнама алачтIа.

Имам ан-Нававиди вичин «Равза атI-ТIалибин» ктабда кхьизва: «Эгер инсанди гьаж авун вичел ферз хьайидалай гуьгъуьниз ам кьулухъ ягъайтIа ва гьаждин вахт къведалди ам кьейитIа, гьаж а касдиз ферз туширди ашкара я, гьикI хьи ам гьаж ийиз агакьзавачир. Нагагь ам гьаждин вахт алатайдалай кьулухъ кьейитIа, ам адаз ферз жезва, ва адан пулуналди адан паталай гьаж ийидай инсан ракъурун лазим я».

Къарар:

Гьаж ва умра авун кьулухъ ягъайтIа жеда, эгер гележегда абур авуниз манийвал ийидай себебар арадал текъведай фикир аваз хьайитIа.

МискIинра дуьньядин ихтилатар ийидай ихтияр авани?

Эгер мискIинда дуьньядин крар веревирд ийизвай ихтилатар авуртIа, абур къадагъа туш. Амма ахьтин ихтилатар анжах лазимвал аваз хьайитIа авуна кIанда. Са чIавузни таб, алдатмишун квай, инсанриз капI ийиз манийвал ийизвай ихтилатар авуна виже къведач, гьатта ам Къуръан кIелун ва я диндин чирвилер гун ва икI мад яз хьайитIани.

Имам ан-Нававиди вичин «Аль-Мажму`» ктабда кхьизва: «МискIинра дуьньядин ихтилатар, веревирдер ва ихьтин масабур ийидай ихтияр авазва са шартIуналди, абурук таб, алдатмишун ва икI мад тежедайвал, гьатта гьа ихтилатар ва веревирдер ийидайла хъуьрез хьайитIани, гьа са вахтунда ихтияр авай сергьятрилай элячI тийизвай».

Винидихъ лагьайбур тестикьарун яз, имам ан-Нававиди Жабир асгьабди агакьарнавай Аллагьдин Расулдин ﷺ гьадис гъизва: «Пайгъамбар ﷺ экуьнин капI авур чкадилай рагъ экъечIдалди къарагъзавачир (зикир, дуьаяр ва икI мад кIелиз) ва анжах рагъ экъечIайдалай кьулухъ ам къарагъзавай. Асгьабри а вахтунда Ислам къведалди авай вахтар рикIел хкизвай, хъуьрезвай, Пайгъамбарни ﷺ лагьайтIа, абурухъ галаз санал хъуьрезвай» (Муслим).

Къарар:

Винидихъ гъанвайдай ашкара жезва хьи, мискIинда авайла, сифте нубатда ибадатдал фикир желбна кIанда ва буш, манасуз ихтилатрикай ва веревирдерикай кьил къакъудиз алахъна кIанда, абур къадагъа туштIани.

Телефон рассрочкадиз къачудай ихтияр авани, эгер адан къимет 20 агъзур ятIа, амма рассрочкадиз къачудайла 25 агъзурдай акъвазиз хьайитIа ва муьгьлет гунин (отсрочка) дуьшуьшда я пени, я процентар авачиз хьайитIа?

Ибн Гьажар аль-Гьайтамиди вичин «Тугьфат аль-Мугьтаж» ктабда кхьизва: «Къаюмди вичин къаюмвилик квайдан эменни рассрочкадалди маса гудайла, адан къимет, муьгьлет гунин вахтуниз килигна, нагъд пулунин къиметдилай артух хьун лазим я».

И гафари метягь рассрочкадалди маса гудайла винел къимет хъивегьдай ихтияр авайди къалурзава. Амма метягьдин иесиди, пул вахтунда тагунин дуьшуьшда метягьдин къимет хкаж хьунин шартI эцигайтIа, я тахьайтIа пул гудай вахт алукьайла, маса къачунвай касди алава къиметдалди вахт артухарун теклифайтIа, гьикI хьи къалурнавай вахтунда метягьдин гьахъ-гьисаб ийиз хьанач, ахьтин икьрар ихтияр авачирди жеда ва ам файдачивилин (риба) жуьрейрикай сад яз гьисабда.

Ибн Гьажар аль-Гьайтамиди гьакIни кхьизва: «Авам девирдин файдачивал яз а кар гьисабзавай хьи, бурж вахкунин вахт атайла, пул буржуна вуганвай касди буржлудавай вири пул вахкун ва я винел пул хъивегьун истемишзавай. Эгер а касди бурж вахкун тавунайтIа, алверчиди буржунин кьадар гзафарзавай ва ам вахкунин вахт артухарзавай».

Къарар:

Метягь рассрочкадиз къиметдал артуханди хъивегьна маса гудай ихтияр ава, амма адалай кьулухъ а къимет дегиш тахьунин шартIуналди. Метягьдин къиметдин амай пай бурж я, ва икьрар хьанвай кьадардилай артух пул истемишун – им буржунал артуханди хъивегьун истемишун я, ам лагьайтIа, гьарам я.

Мусурманар туширбуруз мискIин-диз фидай ихтияр авани?

Имам ар-Рамлиди вичин «Нигьат аль-Мугьтаж» ктабда кхьизва: «Мусурманар туширбуруз, нагагь кIан хьайитIа, гьи мусурмандин хьайитIани ихтиярдалди мискIиндиз фейитIа жеда, гьатта абур жунуб гьалда (яни ферз жендек чуьхуьн лазим тир гьалда) аваз хьайитIани».

«Вацран кьилер авай мусурман тушир дишегьлидиз талукь яз лагьайтIа, адазни мискIиндиз фидай ихтияр ава, эгер ам кьацIурдай хатавал авачиз хьайитIа. Амма ина диндин къайдайрихъ галаз алакъалу тир игьтияжвал гьисабдиз къачузва (месела, диндин суалдиз жаваб къачун ва икI мад). Эгер адаз ахьтин игьтияжвал авачтIа, адаз мискIиндиз фин къадагъа я».

Имам ан-Нававиди вичин «Равзат атI-ТIалибин» ктабда кхьизва: «Мусурман тушир касдиз мискIиндиз тIуьн патал, ксун патал фидай ихтияр гана виже къведач, амма Къуръан кIелуниз, гьадисриз, диндин тарсариз яб гун патал фидай ихтияр гайитIа жеда». Имам ар-Рав`яниди алава хъийизва: «ГьакIни адаз мискIиндиз гьахьдай ихтияр гайитIа жеда, эгер адаз мискIинда авай мусурмандивай са затI герек ятIа, я тахьайтIа мискIинда авай мусурмандиз адавай са затI герек ятIа».

Имам ан-Нававиди вичин «Аль-Мажму`» ктабда кхьизва: «Чи (Шафии) мазгьабдин алимри лугьузва хьи, мусурманар туширбуруз Гьарамдин чилел (Мекка шегьер ва элкъвена патарив гвай тайин чкаяр) фидай ихтияр гана виже къведач».

Гьанафи мазгьабдин машгьур алим Ибн Абидина вичин «Радд аль-Мухтар» баянра имам ас-Сархасидин гафар агакьарзава: «Чи (Гьанафи) мазгьабдал асаслу яз, маса динар гвайбуруз Масжид аль-Гьарамдиз (Меккада авай мискIин), гьакIни маса мискIинриз фин къадагъа авуна виже къведач».

Къарар:

Маса динар гвайбуруз гьи мискIиндиз хьайитIани гьахьдай ихтияр ава, Гьарамдин (Мекка ва элкъвена патарив гвай тайин чкаяр) чилел алай мискIинрилай гъейри, эгер абуруз яш тамам хьанвай мусурман итимди ва я дишегьлиди гьа ихтияр гайитIа; эгер абуруз мискIиндиз фидай игьтияжвал аватIа – месела, Ислам диндикай са шей чириз ва икI мад.

Имам Абу Гьанифадин мазгьабдалди мусурманар туширбуруз гьи мискIиндиз хьайитIани са шартIни алачиз фидай ихтияр ава.