Чара диде-буба
Зи гъуьлуь вичин диде-буба зибурулай вине эцигзава. Адан мукьвабурун патав чун мукьвал-мукьвал физва, амма зи диде-бубадин патав финикай ихтилат кватайла, ада вичин кьил къакъудзава. ИкI инсанар паюн виже къведани мегер? Ада вичин диде-буба зибурулай вине я лугьузва. Им дуьзвал яни?
Алимдин жаваб:
Дидени буба чакай гьар садан уьмуьрда кьилин инсанар я. Гьина ва гьихьтин гьалда чун хьайитIани, чна абур рикIелай алудун герек туш, мумкинвилиз килигна абурухъ гелкъуьн ва куьмек гун лазим я. Са шакни авач хьи, Аллагь Таалади диде-бубаяр виниз акъуднавайди ва абурухъ галаз къалмакъал хьун анихъ амукьрай, гьатта сес хкажун ва я абурун патаз чин чIурна килигун къадагъа авунвайди.
«Аль-Анкабут» сурадин 8-аятдиз ганвай баянрикай сада лугьузва (мана): «Чна инсандиз диде-бубадив хъсандиз эгечIунин веси авунва (абуруз хъсанвал ийидайвал)». Амма гъуьлуьз фейила, диндин къайдайриз акси тушир вири крара дишегьлиди гъуьлуьн гафуниз яб гун лазим я. Месела, эгер ада куь диде-бубадин патав фидач лагьанатIа, адаз гьакI ийидай ихтияр ава ва куьн адаз муьтIуьгъ хьун лазим я.
И карди гьич са вядедани абуруз гьуьрмет тавуникай лугьузвач. Ада и дуьньяда ва эхиратда куь сагъ-саламатвилин патахъай жавабдарвал тухузва ва куь диде-бубадиз и кар чир хьун лазим я ва идан гьакъиндай абуру квез насигьат авун герек я. Пайгъамбардин гьадисда лугьузва: «Садра са дишегьлидин гъуьл яргъал сиягьатдиз фена.
Фидайла ада вич хкведалди папаз кIваляй экъечIмир лагьана буйругъна. Са кьадар вахтунилай адан буба азарлу хьана ва ада Пайгъамбардин патав чамар ракъурна, вичин гъуьлуьн гафуниз яб тагана азарлу бубадин патав фидай ихтияр авани лугьуз, адавай хабар кьадайвал. Аллагьдин Расулди гъуьлуьн ихтияр авачиз кIваляй экъечIмир лагьана.
Ада вичин гъуьлуьн буйругъ чIурнач ва гьатта адан буба кьейилани ам кIваляй экъечIнач. Са кьадар вахтунилай Пайгъамбарди адан патав шад хабар гваз са кас ракъурна: «Ада вичин гъуьлуьз яб гана кIваляй экъечIнач лугьуз, Аллагьди адан бубадин гунагьрилай гъил къачуна» (АтI-ТIабарани).
Инсанди вичин диде-буба амайбурулай гзаф кIанда лугьузватIа, им лап адетдин кар я ва ида куь рикI тIарун лазим туш. Нагагь квез гъуьлуьвай са вуч ятIани кIанзаватIа, чна меслят къалурзава, адавай а затI истемиш тавун. Эгер куьне адан вилик муьтIуьгъвал къалурайтIа, хъсан жеда. Хъуьтуьлдиз, гьуьрметдивди тIалаб ва, куьн инанмиш хьухь хьи, ида фад нетижа гуда.
Психологдин меслят:
Вири санлай, гьикьван ажайиб кар ятIани, чIехи пай инсанри чпин диде-бубаяр масабурулай вине кьазва ва им адетдин кар я. Четинвал а вядеда арадал къвезва хьи, са патахъ ачух кирс кутурла. Куь гъуьлуь куь диде-бубадиз гьуьрмет ийизвач лугьуз адак тахсир кутуникай исятда куьне куьн хвейитIа хъсан я.
Ина важиблу шартI ава: гьикьван квез адан дидебубадин кIвале къулайсуз жезватIа, гьакьван адани куь диде-бубадин кIвале вич къулайсуз гьиссда. Кар ана ава хьи, вичин диде-бубадин кIвализ атайла, ада вич вичин кIвале авайди хьиз гьиссзава ва ада вич маса жуьреда тухун герек къвезвач. Гьа идакай я куьн куь гъуьлуьхъ галаз рахана кIанзавайди.
Куьн адан гъавурда акьазвайди ва адак тахсир кутаз тади тийизвайди адаз лагьана кIанда. Им а себебдалди важиблу я хьи, куь гафара кьве месэла авайди аквазва: са патахъай гъуьлуьхъ галаз хъсан алакъаяр хуьн ва муькуь патахъай ада куь диде-бубадиз са тIимил артух гьуьрмет авун. Куьне куь гъуьлуьз вахтвахтунилай куь диде-бубадин кIвале адаз гьуьрмет ийизвайди ва къимет гузвайди лагьана кIанда.
Садрани жуван диде-бубадиз гъуьлуькай пис рахамир, ам хъсан тежриба туш ва ада саки гьамиша рафтарвилер пис хьунал гъизва. ГьакIни жув адан диде-бубадин аксина эцигиз алахъмир. Абуруз гьуьрмет ая. Лап мумкин я, куь гъуьлуьз куь диде-бубади квез пис таъсир ийизвайди хьиз ава ва куь патав атайдалай кьулухъ куьн пис патахъ дегиш жезва. Бязи вахтара гьакIни жезвайди я. Эгер гьакI ятIа, ам тади гьалда дуьзар хъувуна кIанда.
АЛИАСГЬАБ МУРЗАЕВ, ПСИХОЛОГ АДИЛЬ ИБРАГЬИМОВ, АЛИМ
