СУАЛ-ЖАВАБ
Инсан кучукайдалай кьулухъ адан сурал яд вучиз цазва ва и карда гьихьтин арифдарвал ава?
Имам ар-Рамлиди вичин «Нигьаят аль-Мугьтаж» ктабда кхьизва: «Кучукайдалай кьулухъ суруз яд хъчин суннат я, вучиз лагьайтIа Пайгъамбарди ﷺ вичин хва Ибрагьиман сурал гьакI авуна.
И карда сура регьим ва серинвал хьунин хъсан лишан ава. Мад ида чил гару тухуникай хуьзва. А яд михьиди ва къайиди хьун хъсан яз гьисабзава».
Адалай гуьгъуьниз имам ар-Рамлиди имам аль-Азраидин гафар гъизва: «Чиркин яд хъчин карагьат я лугьудай фикир ава, маса фикирдал асаслу яз, ам гьарам я».
«За (имам ар-Рамлиди) тестикьарзавай фикир ам я хьи, кьвед лагьай фикирдин якъинвал артух я.
…ГьакIни сурал куьлуь къванер эцигун хъсан я, вучиз лагьайтIа имам аш-Шафииди агакьарна хьи, Пайгъамбарди ﷺ вичин хва Ибрагьиман сурал куьлуь къванер эцигна.
Сурал къацу хел эцигун хъсан я, и карда Аллагьдин Расулдин ﷺ гуьгъуьна аваз фин ава, гьакIни хъсан ни галай набататар ва гьахьтин маса таза набататар. Абур кьурадалди анал абур эцигайдалай гъейри садазни абур анлай къахчудай ихтияр авач, вучиз лагьайтIа, мумкин я, абур адаз вичиз къахчуз кIанзава.
Нагагь ам (набатат) кьуранватIа, ам къахчудай ихтияр низ хьайитIани ава, вучиз лагьайтIа набататдин тайинвал квахьзава, ам къацузмаз адаз гьихьтинди авайтIа, ам лагьайтIа, кьенвайдан гунагьрилай гъил къачунин дуьа я (Аллагьдиз ﷻ).
ТIуьн сурарал гъидай ва ам анал недай ихтияр авани?
Сурарал тIуьн гъун – им цIийивал я, ам анал тIуьн – карагьат.
«Фатава ибн Гьажар» ктабда кхьенва хьи, адавай (Ибн Гьажаравай) сурарал гьайван тукIунин ва адан як садакьа яз анал паюнин (сурарал алайбуруз) патахъай хабар кьуна. Ада жаваб гана: «Ам айибдай цIийивилерикай я, анжах ам гьарам туш».
Абу ал-Лайс ас-Самаркандидин «Танбигь» ктабда ихьтин текст ава: «Агакьнава хьи, Пайгъамбардин ﷺ хтул Гьасаназ сурарал тIуьн незвай са итим акурла, ада лагьана: «Ам мунафикь я: кьенвайбур адан вилик ква, ада лагьайтIа, тIуьн незва»».
(«Фатава аль-Аймаки»)
Алай вахтунда чан аламай пайгъамбарар авани?
Эхь, алай вахтунда кьуд пайгъамбардал чан алама. Хизри пайгъамбар чилерал, Ильяс пайгъамбар гьуьлерал, Иса пайгъамбар цаварал ва Идрис пайгъамбар Женнетда ава («Аль-Фатава-ль-Гьадисия»).
ТупIарин кикер гьикI атIун лазим я?
Сифтени-сифте «Бисмил-лягьи-р-рагьмани-р-рагьим» лугьун хъсан я. Ахпа эрчIи гъилин къалурдай тупIалай башламишна гъвечIи тIуб галай патахъ фида. Эхирдайни кIанчIал тупIун кек атIуда. Чапла гъилин гъвечIи тупIалай башламишда, кIанчIал тупIал куьтягьда. АтIанвай кикер чилик кутун меслят къалурзава («Ианату-тI-тIалибин»).
Чи кIвале гзаф кьадар «Ас-Салам» газетар кIватI хьанва. Чна абур кIелнава ва чаз абур герек амач. Абуруз вуч ийиз жеда?
Ма ша Аллагь, акl ятlа куьне фадлай ам кхьизва ва куьне гзаф кьадар сувабар къазанмишнава, квелай Аллагь ﷻ рази хьурай!
«Ас-Салам» газетда диндин илимдикай кхьенва, ихьтин илим йисар финивай куьгьне жезвач. Инсанри чпин кIвалера жуьреба-жуьре ктабар хуьзва, месела, урус классикрин А.С.Пушкинан, Л.Н.Толстоян поэмаяр авай ктабар эцигдай чка кIвалера ава, абур кIелнатIани герек ама, анжах диндин илим авай газет герек амач лугьузва. Эгер чна са шумуд газет санал кIватIна са гъалунал цвайитIа, чаз халисан диндин са еке ктаб жеда. Са суал хьайитIа, илим чириз кIан хьайитIа, аниз килигайла жаваб жагъида.
ИкIани кIанзавачтIа, квевай абур мукьва-кьилийрив, къуншийрив ва я дустарив вугуз жеда. Къуй абуруни чпиз а газетрикай менфят хкудрай. Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Аллагь Таалади валди маса кас дуьз рекьел гъун вун патал дуьньядилай ва ана авай затIарилай хъсан я». Иниз килигна а газетар абур кIел тавур садаз – къуни-къуншийриз, мукьва-кьилийриз ва я дустариз гайитIа хъсан я.
Гьакlани жезвачтlа ва я кlанзвачтlа, куьне абур «Ас-Салам» газетдин векилдив вахце.
Зи дидеди капI ийидайла вичин кьилиз чIуру фикирар къвезва лугьузва. Ада вуч авун лазим я?
Пайгъамбардин ﷺ гьакъикъи гьадисда лагьанва: «Дугъриданни, инсандин беденда са якIун кIус ава, эгер ам хъсан хьайитIа, вири беден хъсан жеда, ам пис хьайитIа, вири беденни чIур жеда. Куьне фикир це, ам рикI я» (Бухари). И гьадисдай чаз вири азарар рикI чиркин хьайила арадал къвезвайди аквазва. Иниз килигна, Пайгъамбарди ﷺ маса гьадисда чаз рикIер сагъардай дарман къалурна: «Аллагьдин ﷻ зикир (яни «ля илягьа илля-ллагь» ва мсб.) рикIер сагъарзавай дарман я» (Ад-Дайлами). И гьадисдай чаз аквазва хьи, чи рикIер рикIин азаррикай (гьа иник кпIунин арада кьилиз къвезвай фикирарни акатзава) сагълам жедайвал чна гзафни-гзаф экуьнахъни нянихъ зикир кIелун лазим я, Аллагь-Таалади Къуръанда лагьанвайвал. И къайда, экуьнахъни нянихъ, устаздин тербиядик экечI тавунмаз кIелиз нелай хьайитIани алакьзавач.
Куьрелди лагьайтIа, гьикI бедендин начагъвилер сагъар хъийидайла чун духтурдин куьмекдихъ муьгьтеж ятIа, гьакI руьгьдин (рикIин) начагъвилер сагъар хъийидайвални руьгьдин духтурдихъ, гьакъикъи устаздихъ муьгьтеж я. Вучиз гьакъикъи, вучиз лагьайтIа устазарни духтурар хьиз гьар жуьрединбур ава, абурукай дуьзди, гьакъикъиди хкягъун лазим я («Гьакъаикъу ан тасаввуф»).
Заз кьилел гьижаб алукIиз кIанзава, амма зи диде-бубади ихтияр гузвач. Гьатта алукIай гьижаб бубади зав хутIунизни туна. Заз вуч ийидатIа чизвач.
Куь суалдиз Агьмада агакьарнавай гьадисди жаваб гузва: «Халикьдиз аси хьана махлукьдиз (инсандиз) муьтIуьгъ жедай ихтияр мусурмандиз авач». Исламди диде-бубадин чIалаз килигун истемишзава, эгер абуру Шариатдин сергьятрай акъат тийизвай шейэр авун тIалабзаватIа. И дуьшуьшни гьахьтинди я – Шариатди, са шакни алачиз, дишегьлидин кьве капашни чин квачиз амай вири беден кIевун истемишзава. Амма са кар ава. Эгер и кар себеб яз кIвале еке къалар жез хьайитIа, и кардай са жуьре рехъ жагъурна кIанда, месела, диде-бубадиз вяз-насигьат авуна абур гъавурда тун патал хуьруьн имамдиз лугьуда, кIваляй чарасузвал авачиз экъечIдач, жува-жув сефилдиз, кефи ханвайди хьиз къалурда, и кар акурла белки диде-бубадин рикIер хъуьтуьл хьана ихтияр гуда.
