Суал-жаваб

Бедбахтвилерикай хуьн патал кпIуна гьихьтин къунут дуьа кIелда ва а чIавуз гъилер дуьз гьикI кьада?

Эгер мусурманрин кьилел бедбахтвал атанватIа, абуру къунут дуьа кIелайтIа хъсан я – эхиримжи ракатдин рукугьдилай хкаж хьайила вири ферз тир кпIара. И дуьада абуру Аллагьдивай ﷻ и ва маса бедбахтвилерикай хкудун тIалабзава. Экуьнин кпIуна къунут «Магьдина» кIелун ва агакьнавай бедбахтвиликай азад авунин дуьа алава хъувун бес жезва. Бязи алимри ахьтин гьалара «Магьдина» галачиз, бедбахтвал алудунин къунут дуьа кIелун хъсан яз гьисабзава.

Бедбахтвилерикай хкудун патал дуьа кIелдайла гьилер кьунин саягъдиз талукь яз лагьайтIа, а вахтунда абур далу пад винел авуна хкажун ва абур дуьа башламишна куьтягьдалди гьакI кьун хъсан я.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Гьашия аш-Ширвани», «Бугъат аль-Мустаршидин»)

КапI ийизвайдаз салам гун хъсан кар язвани ва ахьтин саламдиз гьикI жаваб гуда?

Санлай къачурла капI ийизвай инсандиз салам гун карагьат я. Эгер ятIани адаз салам ганваз хьайитIа, капI ийизвайда саламдиз жаваб гун чарасуз туш. Салам гайидаз, са гафни талагьна, гъил юзуруналди ва я кьилин ишарадалди жаваб гун хъсан я.

КпIуна авайла, адахъ элкъвена «Ва алайкум ас-салам (квезни салам)» гафаралди жаваб гун къадагъа я. Нагагь жаваб гузвайдаз а къадагъадикай чизвайтIа ва ада гьа жуьреда саламдиз жаваб ганатIа, адан капI чIур жезва. Эгер а кардикай чизвачиртIа, адан капI дуьз жезва.

Нагагь жавабда салам гайидахъ элкъуьн авачиз хьайитIа, месела, капI ийизвайда «Ва алайкум ас-салам» гафарин паталай «Ва алайгьи ас-салам (адазни салам)» лагьайтIа, гьа чIавузни капI чIур жезвач, вучиз лагьайтIа им адахъ элкъуьн туш.

КапI акьалтIарайла салам гуна са айибдай карни авач, эгер саламдинни жавабдин арада авай вахт лап яргъалди тушиз хьайитIа.

(Гьашия «Ианат атI-ТIалибин»)

КIвализ гьахьайла салам гун хъсан кар яни?

КIвализ гьахьдалди «БисмиЛлагь» лагьана, дуьа авуна Аллагьдивай ﷻ тIалабайтIа, ахпа гьахьна кIвалинбуруз салам гайитIа хъсан я. Винидихъ лагьай гафар Анаса агакьарай гьадисди тестикьарзава. А гьадисда Пайгъамбарди ﷺ адаз лагьана: «Я хва, кIвализ гьахьайла жуван хизандиз салам це ва им вазни, ви хизандизни хийир-дуьа жеда» (Ат-Тирмизи). Нагагь ам гьахьзавай кIвал ичIиди яз хьайитIа, а чIавуз «Ас-саламу алайна ва ала ибади Ллагьи ссалигьин» («Аллагьдин ﷻ регьим ва хуьнуьх чаз ва Адан вири хъсан лукIариз») лугьун хъсан я.

КIвализ гьахьзавайдаз Пайгъамбардин ﷺ гьадисда агакьарнавай ихьтин дуьани алава хъувуртIа хъсан я (мана): «Я Аллагь ﷻ, гьакъикъатда, за Вавай тIалабзава хъсан гьахьун ва хъсан экъечIун. Аллагьдин ﷻ тIварцIелди чун гьахьна, Аллагьдин ﷻ тIварцIелди чун экъечIна ва Аллагьдик ﷻ, чи Раббидик ﷻ, чна умуд кутазва», ахпа жуван хизандиз салам гуда (Абу Давуд).

Пак Къуръанда лагьанва (баяндин мана): «…КIвализ гьахьдайла жуваз (сада-садаз) Аллагьдин ﷻ хъсан берекатлу салам це…» («Ан-Нур» сура, 61-аят).

(Гьашия «Ианат атI-ТIалибин»)

Дастамаз къачудайла бедендин са гьихьтин хьайитIани пай чуьхуьнин патахъай шаклу хьайила вуч ийида?

Бедендин са гьихьтин хьайитIани пай чуьхвенани ва я чуьхвеначни шаклу жезвай, амма гьа са вахтунда дастамаз къачуна куьтягь тавунвай инсан, бедендин гьи паюнин патахъай шаклу ятIа, кьулухъ хтана гьа пай чуьхуьн хъийида ва ахпа адан гуьгъуьнай къвезвайвал чуьхуьда. Месела, эгер инсанди кIвачер чуьхуьзватIа, амма гьа са вахтунда ам масгь авунин (чIарар кьежирунин) патахъай шаклу жезватIа, ада масгь авун, ахпа кIвачер чуьхуьн лазим я.

Нагагь инсан дастамаз къачуна куьтягьайдалай кьулухъ шаклу хьанатIа, гзаф делилламишнавай фикирдалди, дастамаз дуьзди яз гьисабзава ва ам цIийи кьилелай хъувун чарасуз туш.

Къейд:

Инсан вичин бедендин са гьихьтин хьайитIани пай тамамдиз чуьхуьнин патахъай шаклу хьайи дуьшуьшда, ам мус шаклу хьанатIа – дастамаз къачузвайла ва я ам акьалтIарайла – аслу тушиз, дастамаз дуьзди яз гьисабзава. Месела, адаз чизва вичи чин чуьхвенвайди, амма яд чинин вири паярихъ галукьнавайдан патахъай шаклу жезва, - и дуьшуьшда дастамаз гьакъикъиди яз гьисабзава.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Равдат атI-ТIалибин»)

Жемятдин кпIуна цIийи жерге арадал гъун патал ацIанвай жергеда акъвазнавайди кьулухъ фейитIа жедани, эгер кьулухъ акъвазнавайдан патай тIалабун ва я къалурун гьатта авачиз хьайитIани, ва и кардай адаз суваб жедани?

Жемятдин кпIуна авай касдиз ацIанвай жергедин кьулухъ (гьа жинсинин) са инсан акъвазнавайди чир хьайитIа, ам кпIуниз гьахьайдалай гуьгъуьниз, са кам кьулухъ авуна, адан патав акъвазайтIа хъсан я, гьатта ада лишан тагайтIани.

Идай къвезвай сувабдиз талукь яз лагьайтIа, адаз (кьулухъ галай жергедиз фейидаз), жергедихъай кьилди жемятдин кпIуниз гьахьунай ва адаз куьмек авунай, вилик квай жергеда жедай кьван ва я адалай гзаф суваб жеда.

(«Гьашията аль-Кальюби ва Умайра», «Тугьфат аль-Мугьтаж»)