Эгер некягьда авачиз руш ханваз хьайитIа, ам ни гъуьлуьз гун лазим я?
Эгер некягьда авачиз руш ханваз хьайитIа, ам ни гъуьлуьз гун лазим я?
Меккадани Мединада угъривал авунай жезвай гунагь шумудни са сеферда артух жезва лугьудай гафар дуьзбур яни?
И суал диндин алимрин гьуьжет алай суал я. Гзаф делилламишнавай фикирдалди, ахьтин гунагь шумудни са сеферда артух жезвач. Имам аш-Шафиидин мазгьабдин машгьур алим Абд аль-Гьамид ашШирваниди «Тугьфат аль-Мугьтаж» ктабдиз ганвай вичин баянра кхьизва: «… Пак чкайра авур гунагь шумудни са сеферда артух жезва лугьузвай фикир дуьз туширди яз гьисабзава».
Рукугьда кIвачер дуьзарун чарасуз яни? Эгер абур метIерай акIажарнаваз хьайитIа капI дуьз жезвани?
Юкь агъуз авурла («рукугь») метIер акIажарун хъсан туш, амма эгер акIажарайтIа, капI чIур жезвач. ГьакIни рукугьда гарданни далу дуьзарайтIа хъсан я. Машгьур алим Агьмад ибн Абдуль Азиз аль-Малибариди «Фатгь аль-Муин» ктабда кхьизва: «Вад лагьайди – им рукугь я. Ам а саягъда авун лазим я хьи, капI ийизвайдан капарин юкьвар, тупIар квачиз, метIерал жедайвал. Им рукугьда авуна кIанзавай кIанин кьадар я.
Рукугьда гарданни далу а саягъда дуьзарайтIа хъсан я хьи, Пайгъамбардин Суннада лагьанвайвал, абур са дуьз чар хьиз жедайвал. ГьакIни кIвачер дуьзарун ва жизви сад-садавай къакъуднавай гъилерин тупIаралди метIер кьун хъсан я».
Эгер некягьда авачиз руш ханваз хьайитIа, ам ни гъуьлуьз гун лазим я?
Имам аш-Шафиидин мазгьабдин машгьур алим аль-Бужайримиди «Гьашия аль-Бужайрими аля аль-ХатIиб» ктабда кхьизва: «Гьакъикъатда, зина авуна ханвай рушаз буба авач». Яни, эгер рушан буба вуж ятIа тайинариз тежез хьайитIа, адаз ам гъуьлуьз гуз жедай къаюм авач. А чIавуз гьа ихтияр руш некягь ийизвай вахтунда авай чкадин имамдал къвезва («Аль-фикъгь аль-Мангьажи»).
Чи хуьре гзафбуру хипер са чIура хуьзва. Гьардаз гьар жуьре кьадар ава. Гатуз хипер пуд-кьуд вацра дагъда чIура хуьзва, хъуьтIуьз – аранда авай чIура. ХъуьтIуьз кIелер хадай чIавуз хиперин чIехи пай 20-30 юкъуз кIвале жезва. Ихьтин хиперилай закат гьикI гуда?
«Бушра аль-Карим» ктабда имам Баишана кхьизва: «Санал алай (хуьз регьят хьун патал) лапагрин суьруьдилай закат гуниз талукь яз лагьайтIа, ам гунин шартI жезва абурун иеси хьайидалай кьулухъ са йис алатнаваз хьун, гьакIни лапагри яд хъвазвай чка, абур хуьзвай чIур, рехъ, абур чIуруз тухун патал кIватIзавай чка, парах ва чубан вириданди яз хьайитIа».
«ГьакIни абур санал хьайидалай кьулухъ са йис (гьавль) алатун лазим я. Эгер, месела, абурукай гьар садаз Мугьаррам вацран (мусурманрин календардин сад лагьай варз) сифте кьиляй яхцIур лапаг аваз хьайитIа ва абуру Сафар вацран (кьвед лагьай варз) сифте кьиляй лапагар сад авунваз хьайитIа, и йисуз абур санал хьанвайдай гьисабдач ва гуьгъуьнин йисан Мугьаррам варз алукьайла абурукай гьар сада кьилди вичин суьруьдилай са лапаг гун лазим жеда. Амма кьвед лагьай йисуз ва адалай кьулухъ абур сад хьун гьакъикъиди яз гьисабда».
Имам ат-Тармасиди вичин «Гьашия ат-Тармаси» ктабда кхьизва: «Са шумуд иеси авай суьруьдилай закат гудач, эгер тамам йис жедалди абуру гьа суьруьдикай гьарда чпин хипер къахчуртIа. Ахьтин дуьшуьшда закат гьар са иесиди вичи гуда, нагагь адан хиперин кьадар нисабдив (мал девлетдикай закат гун лазим тир кIанин кьадар, и дуьшуьшда 40 хеб ва адалай гзаф) агакьнаваз хьайитIа.
Са бязи инсанри лугьузва хьи, дуьа ийидайла гъилер хкажун ва ахпа абур чинивай гуьцIун – цIийивал ва авамвал я. ГьакI яни?
Имам аш-Шафиидин мазгьабдин машгьур алим Шамсуддин ар-Рамлиди вичин «Нигьаят аль-Мугьтаж» ктабда лагьанва:
«Сунна я къунут («магьдина») дуьа ва гьакIни маса дуьаяр ийидайла гъилер хкажун. Им Аллагьдин Расулди авурвал я. И гьадис хъсан иснад галаз Байгьакъиди ва кпIунилай къецяй дуьа ийидайла гъилер хкажунин гьадис имамар альБухариди ва Муслима агакьарна, гьакIни масабуру».
ГьакIни идакай имам ан-Нававиди «Ат-Тагькик» ктабда кхьизва:
«Сунна я кпIунихъ галаз алакъалу тушир гьар са дуьа ийидайла гъилер хкажун ва ахпа абур чинивай гуьцIун».
«Ат-Тагькик» ктабдин 278-279-чинриз килиг Имам ан-Нававиди вичин маса машгьур «Аль-Мажму’» ктабда дуьадин къайдайрикай ва эдебрикай лагьанва:
«Дуьадин эдебрикай я, ам Аллагьди кьабулзавай хъсан вахтара, гьалара ва чкайра авун, яни Кьибледихъ элкъуьн, гъилер хкажун ва дуьа куьтягьайла гъилер чинивай гуьцIун ва дуьа ийидайла сес агъузна тIалабун».
«Аль-мажму’» ктабдин 4-томдин 656-чиниз килиг КЪАРАР: Гъилер хкажун, кIандатIа ам кпIуна хьурай, кIандатIа кпIунин къецяй, ва дуьа куьтягьайла абур чинивай гуьцIун дуьз я ва сунна я. Гьадисрай аквазвайвал, Пайгъамбарди и кар меслят къалурзавай ва вичи ийизвай.
«Рукугьда» кIвачер дуьзарун чарасуз яни, эгер кIвачер метIерай патахъарайтIа, капI чIур жезвани?
Имам аш-Шафиидин мазгьабдин машгьур алим Агьмад ибн Абдуль Азиз аль-Малибариди вичин «Фатх аль-Муин» ктабда лагьанва:
Вад лагьайди – им «рукугь» я (юкь агъузарун). Ам авунин къайда ихьтинди я: капI ийизвайдан капарин юкьвар, тупIар квачиз, метIерал ала. Им «рукугьдин» лап тIимилди, чарасузди я. «Рукугьда» гардан ва далу а жуьреда дуьзарун хъсан я хьи, абур са дуьз чар хьиз аквадайвал. Им Сунна я. ГьакIни хъсан я кIвачер метIерай дуьзарун ва са жизви чеб-чпивай къакъуднавай тупIаралди метIер кьун.
