Суал-жаваб

Суал-жаваб

Некягь ийидайла рушан стхайрин ва я адан мукьвабурун шагьидвал кьабулзавачни?

Рушан стхайрин ва адан маса мукьвабурун шагьидвал гьакъикъиди яз гьисабзава, эгер абур чеб а рушан къаюмар тушиз хьайитIа. Нагагь стха ва икI мад рушан къаюм яз хьайитIа, адавай гьа са вахтунда шагьид хьиз ва къаюм (рушан чlехиди, ам гъуьлуьз гузвай кас – ред.) хьиз экъечIиз жезвач ва и дуьшуьшда некягь чlур жезва.

ГьакIни руш гъуьлуьз гун патал чара кас векил авунвай къаюмдивай вичивай шагьид яз экъечIиз жезвач, вучиз лагьайтIа инал векил авунвай кас къаюм туш.

Рушаз са шумуд къаюм аваз хьайитIа, месела, пуд стха, ва абурукай кьведа пуд лагьайди векил авуртIа, чеб лагьайтIа, векилар хьиз экъечIайтIа, некягь гьакъикъиди жезва, эгер пуд лагьайда вичи, къаюмди хьиз, руш гъуьлуьз гайитIа, векилди хьиз ваъ, ва руша адаз и карда ихтияр ганватIа.

Нагагь руша вич гъуьлуьз гуз ва я векил ийиз анжах гьа кьведаз ихтияр ганваз хьайитIа ва пуд лагьайдаз ганвачтIа, и дуьшуьшда некягь гьакъикъиди жезвач, гьатта пуд лагьайда векилди хьиз ваъ, къаюмди хьиз гъуьлуьз ганватIани, вучиз лагьайтIа адаз вичиз ам гъуьлуьз гудай ихтияр авачир.

(«Мугъни аль-Мугьтаж», «Тугьфат аль-Мугьтаж» Гьашия аш-Ширванидин баянар галаз)

Циз нежес аватна лагьай инсандин гафунихъ инанмиш хьун ва адал амал авун герек яни?

Эгер яшар балугъ хьанвай (14,5 йис), еке гунагькар тушир, дилиди (мажнун) тушир (яни вичин кьил-кьилел алай) инсанди лагьайтIа: «И яд (ва я маса жими затIуниз) чиркин (нежес) хьана вучиз лагьайтlа ам авай къапунай кицIи хъвана». Адан гафарихъ инанмиш хьана кlанда ва а яд ишлемишдай ихтияр авач.

(«Мугъни аль-Мугьтаж», «Шаргь аль-Мингьаж фи аль-фикъгь»)

Незвай шейэрик вуч кватIа чирун чарасуз яни?

И месэлада чна ихьтин къайдадиз фикир гун лазим я: «Вири шейэр чпин бинедай михьибур яз гьисабзава, та делилдин бинедаллаз ам михьиди туширди тайин жедалди».

Месела, са ширинлухдик желатин ква. Желатин гьикI гьайванрикай, балугърикай ийизватIа, гьакI це экъечIдай легъерикайни (водоросли) ва икI мад ийизва. Гьатта гзаф дуьшуьшра ам тlуьниз ишлемишун къадагъа тир ва я Исламдин къайдайрай тукIун тавунвай гьайванрикай ийизватIани, чун желатин кутунвай недай шей (продукт) вичин бинедай михьиди я лугьудай гьафарал хквезва. А недай затIарик квай шейэр гьикI арадал атанватIа чирунал машгъул хьунни чун мажбур туш.

Исламдин къанунрикай тир «Фатгь аль-Муин» ктабда кхьенва: «Чпин бинедай михьи тир, амма адет яз чиркин гьалда авай шейэрин михьивилин гьакъиндай кьве фикир ава. Амайбурулай виниз кьунвай фикирдал асаслу яз, ахьтин затI, вичин сифте кьилин михьи гьалдал бинелу яз, михьидай гьисабзава, гьикI хьи гзаф дуьшуьшра гьалтзавай ва гьаларизни вахтуниз килигна дегиш жезвай гьалдилай ам артух тайин я».

Инал тlвар кьур къейд (михьиди яз гьисабзава) талукь я, мисал яз, им аялрин парталриз, чехирар хкудзавай касдиз ва я вацран кьилер авай вахтунда дишегьлидиз; чпин диндин тежрибада нежес ишлемишзавай халкьарин къапариз; нежесдал аватзавай пешериз; аялдин гъередиз; вич акъуддайла вакIан пи ишлемишзавай магьутдиз (сукно); вич гьазурдайла вакIан гирав ишлемишзавай Шамдин агьалийри ийизвай нисидиз талукь я. Аллагьдин Расулдиз ﷺ Шамдин агьалийрин ниси гъана, ва адакай хабарар кьун тавуна, ада ам тIуьна».

(«Фатгь аль-Муин»)

Эгер гъуьлуьз бес кьадар пул аваз хьайитIа, ам вичин паб гьаждиз ва я умрадиз ракъурун мажбур яни?

Пулунин патахъай папан гьал гьихьтинди яз хьайитIани, гьаж ва я умра ийидай харжарин пул гуниз гъуьл мажбур туш, вучиз лагьайтIа гъуьлуьн везифайрик анжах паб тIуьналди, гатун ва хъуьтIуьн парталралди, яшамиш жедай чкадалди, михьивал авунин алатралди ва кIвале гьар юкъуз ишлемишдай затIаралди таъмин авун акатзава. Амма адаз вичин паб гьаждал фидай харжарин пул гудай мумкинвал аваз хьайитIа, акI авуртIа хъсан я, гьатта адан агьваллувилизни килиг тавуна. Им гъуьлуьнни папан алакъаяр мягькемарун, кIанивал къалурун, хъсан рафтарвал ва вич папахъ гелкъвезвайди къалурунин мураддалди ийизвайди я.

(«Мингьаж атI-ТIалибин» «Мугъни аль-Мугьтаж» шаргь галаз)

Эгер инсандиз яшамиш жедай са шумуд чка аваз хьайитIа, инсан сиягьатдай (сафар) хтайла абурукай эхиримжиди гьим яз гьисабзава?

Эгер инсандиз сад-садавай яргъа авай кьве чкада кьве кIвал аваз хьайитIа, адан ватан ада гзаф вахт акъудзавай чка яз гьисабзава (адан хизан яшамиш жезвай ва адан мал-девлет авай чкадилай аслу тушиз). Нагагь кьве чкадани ам гьа са кьадар вахтунда яшамиш жезватIа, адан ватан, ада таъмин авуна кIанзавай вичин хизан ва адан мал-девлет авай чка яз гьисабзава. Эгер кьве чкадани хизанар ва эменни аваз хьайитIа, абур (хизан ва я эменни) гьамиша ва гзаф вахтунда жезвай чкадиз килигзава.

Нагагь са чкада хизан, муькуьна эменни аваз хьайитIа, хизан авай чкадиз килигзава. Эгер лагьай вири шейэр кьве чкадани сад хьиз аватIа, ам яшамиш жезвай кьве чкани адан ватан яз гьисабзава ва и дуьшуьшда ам абурукай гьи чкадиз хтайтIани, сиягьат куьтягь жезва (яни адаз кпlар куьруь ва санал ийидай ихтияр жезвач).

(«Мингьаж атI-ТIалибин» «Тугьфат аль-Мугьтаж» галаз, «Мугъни аль-Мугьтаж»)

Нагагь пуд ва я кьуд лагьай ракатра сад лагьай ташагьгьуд (ат-тагьият) кIелунин патахъай инсан шаклу хьайитIа, адан капI чIур жезвани?

И дуьшуьшда капI чIур жезвач, вучиз лагьайтIа сад лагьай ташагьгьуд кпIунин чарасуз амал туш. Амма инсан са тайин затI ахъаюнин патахъай, вич ахъаяйла сагьви сажда авуна кIанзавай, шаклу хьайитIа (и суалда ташагьгьуд), ада кпIунин эхирдай сагьви сажда авуртIа хъсан я.

Эгер ам кпIуна са тайин тушир шей ахъаюнин патахъай шаклу хьайитIа, яни ада са затI ахъайнани, я тахьайтIа са гьихьтин ятIани гъалатI авунани ва я авуначни, шак арадал атайтIа, капI чIур жезвач, ва и дуьшуьшда сагьви сажда ийизвач.

(«Равзат атI-ТIалибин»)