СУАЛ-ЖАВАБ
Зи къунши гадади кпIар ийизва, ам гьаждизни фенва, амма ада пIапIрус чIугвазва. Им дуьз кар яни?
КапI, гьаж ва маса кIвалахар авунилай аслу тушиз пIапIрус чIугун гьар са мусурман патал гьарам я. Амма капI ийизвай кас вич генани гунагьрикай хуьз чалишмиш хьана кIанда, вучиз лагьайтIа капI ийизвайдаз халкь чешнелу инсандиз хьиз килигзава. Чlуру ниятар авай инсанри адай са гъалатI акъатдатIа лугьуз гуьзетзава.
Чара инсанрин нукьсанра къекъуьн Шариатди къадагъа ийизва. Мусурман стхадин са нукьсан хатадай акуртIани, ам кIевиз алахъна кIанда. Ам дуьздал акъудай касдин вичин гунагьар Къияматдин юкъуз Аллагь Таалади дуьздал акъудда, кIевайдан гунагьар Аллагьди ﷻ кIевда. Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Ни вичин мусурман стхадин нукьсан и дуьньяда кIевайтIа, адан гунагьар Аллагьди ﷻ Къияматдин юкъуз кIевда» (Муслим).
Эгер капI ийизвай итимди верч, хеб тукIуртIа, адаз жендек чуьхуьн ферз жезвани?
Ваъ, жезвач. Жендек чуьхуьн ферз жезвай вахтар ибур я:
- Мая акъатайла.
- Итимдинни папан арада месин алакъаяр хьайила.
- Инсан кечмиш хьайила. Яни мейит чуьхуьн.
- Вацран кьилер куьтягь хьайила.
- Аял хайила къвезвайбур атана куьтягь хьайила.
- Аял хайила ва я ам чIурайла.
Ферз жендек чуьхуьдайла яд бедендихъ галукьнамазди ният авун лазим я: «Ният авуна за ферз тир жендек чуьхуьз Аллагь патал».
Ферз кпIарин вилик ва кьулухъ гьикьван суннат ратибат кпlар ква?
Экуьнин кпIунин вилик 2; нисинин кпIунин вилик 2-2 (кьве кьил, ахпа мад кьве кьил ратибат) ва кьулухъ 2-2; рагъдандин кпIунин вилик 2-2; нянин кпIунин кьулухъ 2; йифен кпIунин кьулухъ 2 кьил (ракат) суннат ратибат ква.
Ибур гзаф къимет авай, пара сувабар кхьизвай суннатар я. Ният икI ийида: «Ният авуна за экуьнин (нисинин…) кпIунин вилик (кьулухъ) квай кьве кьил суннат-ратибат капI авуниз Аллагь патал, Аллагьу акбар».
Суфияр вужар я? Абурукай Къуръанда, гьадисра лагьанвани?
Къуръандин «Аль-Кагьф» сурадин 28-аятда Аллагьди ﷻ Мугьаммад Пайгъамбардиз ﷺ эмирна (мана): «Вун экуьнахъни нянихъ рикIин сидкьидай Аллагьдин ﷻ зикир кIелзавай Зи лукIарихъ галаз санал хьухь». Муслима агакьарнавай гьадисда лагьанва: «Саад бин Аби Вакъаса (-) ахъайна: «Зун, Ибн Масуд, Билал ва мад пуд асгьаб Пайгъамбардихъ ﷺ галаз ацукьнавай. И арада мушрикри (Сад Аллагьдилай гъейри маса шейэриз икрам ийизвайбур) Пайгъамбардиз ﷺ лагьана: «Абур (асгьабар) чун алай чкадилай рахкура». Аллагьдин Расул ﷺ фикирдик акатна. И арада Аллагьди ﷻ ихьтин аят ракъурна: «Вуна Аллагьдиз ﷻ рикIин сидкьидай экуьнахъни нянихъ зикир, дуьаяр ийизвайбурухъ калтугмир». Яни вун суфийривай яргъа жемир, акси яз, вун абурухъ галаз санал хьухь лагьана (Шаргьу Муслим, ан-Навави № 2413).
Абдуррагьман бин Сагьла лагьана: «Зун Пайгъамбардин ﷺ кIвале авай, ада «Вун экуьнахъни нянихъ рикIин сидкьидай зикир кIелзавай Зи лукIарихъ галаз санал хьухь» лугьудай аят кIелна, зикирдин межлисрихъ къекъвез фена. Санал ацукьна зикир кIелзавай инсанар акурла, Пайгъамбар ﷺ абурухъ галаз ацукьна ва лагьана: «Зи умматда заз абурухъ галаз санал ацукь лагьана эмирнавай инсанар авур Аллагьдиз шукур хьуй» (АтI-ТIабарани, Абу Наим 3/353) («Тафсир Ибн Касир»).
Са гафуналди, суфияр – чи диндин пуд лагьай диб – игьсан (рикIин сидкьидай ибадат авун) зикир, салават кIелуналди кьилиз акъудиз чалишмиш хьанвай инсанар я. Анжах алай вахтунда авам жегьилри суфийрикай гзаф фитне ийизва, абуруз «суфистар» лугьузва. Ибн Гьажар Гьайтамиди лагьана: «Суфийрикай пис рахун, гьатта пис фикир авун рекьизвай агъу я» («Гьакъаикъу ан тасаввуф»).
Чи туьквенрай гузвай верчер тIуьниз ишлемишдай ихтияр авани?
Шариатди истемишзавай къайдада тукIун тавунвай (токдал ва я кьил са залан шейинал яна кьенвай) гьайван мусурмандиз недай ихтияр авач. Эгер «гьалал» кхьенвай верч ва я маса гьайван гзаф пай мусурманар яшамиш жезвай, гьайванар Шариатди истемишзавай къайдада тукIвазвай шегьердай гъанваз хьайитIа, ам недай ихтияр ава. Алай вахтунда пул къазанмишун патал инсанри вуч хьайитlани ийизва, гьавиляй чун мукъаят хьун лазим я. Кафирди (мусурман туширда) гьайван тукIуртIани ам недай ихтияр авач, гьатта адал «гьалал» кхьенваз хьайитIани («Фикъгьу-ль-Ислам ва фатава»).
