Аялдиз зун кIанзавач
Аялдиз зун кIанзавач
За жуван аял патал вири ийизва, адан пуд йис я. Адахъ галаз къугъвазва, ам авай чка михьзава, чирзава, тербия гузва. Югъди-йифди адахъ галаз ава, амма нетижада заз ада лугьузва: «Заз вун кIанзавач». Дах лагьайтIа – хъсанди я: вири ихтиярар гузва, ширин ва зиян авай затIар къачузва ва ам кIвалахал фидайла – аял шехьзава. Зун пис диде яни?
Алимдин жаваб:
Чна квез кьетIивилелди малумарзава хьи, аялри чеб акI тухун адетдин ва лап гегьенш кар я, иллаки абуруз чпин гафарихъ маса ксари чеб тухунин тегьердиз таъсирзавай алакьун авайди акурла.
- Аялди вич нубатдин сеферда акI тухвайла, куьне адаз секин жедай ва вичи лагьай гафарал фикир ийидай мумкинвал це.
Амма адавай яргъаз фимир – ам «писди» тирлани куьне ам гадар тийидайди адаз чир хьун важиблу я.
- Аялдиз вичин пис гьиссер къалуриз чира, гьикI хьи а гафар аялди вич хуьн патал, вичин хъел ва я ажугъ къалурун патал лугьузва. Гьавиляй, ам секин хьайидалай кьулухъ куьне адахъ галаз хъсан рекьер жагъурун ва веревирд авун важиблу я. Месела, адавай икI лугьуз жеда: «Диде, и карди зун пашманарзава».
- Ам гъавурда тур хьи, пис гафари маса инсанриз чIехи зарар гун мумкин тирди ва ам мисалрихъ галаз таниш авуналди ва я насигьат гудай кьисаяр ахъаюналди, адак маса касдин патахъай рикIиз эсер ийидай бажарагъ кутур.
- ЦIай цIалди хкадармир. Куь аялдик гьикьван хъел кватIани, адаз гьа са гафаралди жаваб гумир ва пис гафар лугьумир. Адан паталай адаз икI лагь: «Амма заз вун кIанзава!»
- ГьикI хьайитIани, аялди вич гьи жуьреда тухвайтIани, ва гьа вахтунда куь рикIиз гьихьтин пис эсер авуртIани, куьне адахъ галаз хушуналди рахун давамара. Адаз вичи ийизвай крар аннамишна ийиз чир жедайвал, адахъ галаз вичин гьиссер веревирд ийиз алахъ.
ГьакIни куь гъуьлуьз талукь яз меслят къалуриз кIанзава хьи, аял тербияламишунин карда ада лап кьилин иштираквал ийидайвал, масабурухъ галаз вич хъсандиз тухуз чирдайвал, иллаки дидедихъ галаз. Аллагьдин Расулди лагьана: «Бубади вичин аялдиз гузвай виридалайни къиметлу затI – им хъсан тербия я» (АтТирмизи).
Психологдин меслят:
Гьа яшда авайла аялри гзаф вахтара диде-бубаяр кваз кьазвач ва абуруз гьахьтин гафар лугьузва. Им куьн пис диде хьунин нетижа туш, ам исятда куь аял авай гьакIан яшдин четин вахт я.
Психологиядин литературада адаз гьакI лугьунни ийизва – пуд йисан четин гьал (кризис). Адан адетдин лишанар къилихда терсвал хьун, яб тагун, диде-буба кваз такьун ва вири вичи ийиз алахъун я. Эгер куьне исятда аялдихъ галаз гьуьжетар тийиз, адаз вичиз кIандай крар ийиз туртIа (гьелбетда, акьулдив кьур сергьятра), а четин гьал фад алатда.
Куь гъуьлуь вич тухунин саягъдиз талукь яз лагьайтIа, ада дуьз тийизвайди ашкара я ва адан амалри ахьтин чкадал гъида хьи, аялдиз анжах ишлемишдай къилих жеда ва уьмуьрдихъни гьахьтин рафтарвал жеда.
За квез Ю.Б. Гиппенрейтеран «Аялдихъ галаз рахун. ГьикI?» ктаб жагъурун ва тербияламишунин карда ана къалурнавай меслятрал амал авун кIевелай меслят къалурзава. А чIавуз куьне ва куь гъуьлуь тербияламишунин карда гзаф гъалатIрикай куьн хуьда ва психологиядин жигьетдай аялрихъ галаз дуьз рафтарвилер туькIуьрда.
АЛИАСГЬАБ МУРЗАЕВ, ПСИХОЛОГ МАГОМЕД МАГОМЕДОВ, ИСЛАМДИН ИЛИМРИН ДОКТОР
