Хайивилиз килигна мусурман вуж я?
Хайивилиз килигна мусурман вуж я?
Эгер диде-бубадикай сад ва я абурун диде-бубадикай (чIехи буба ва я чIехи диде ва икI мад) сад мусурман яз хьайитIа, я тахьайтIа аялдин яшарин тамамвал жедалди мусурман хьайитIа (Ислам кьабулайтIа), гьа аял мусурман яз гьисабзава.
Амма инсан хайивилиз килигна мусурман яз гьисабун патал, ихьтин кьве шартI хьун лазим я: - аялдин буба (диде) ва я ата-буба ам туьретмиш хьайи вахтунда Исламда авай инсанар хьун лазим я; - аялдин ва адан бубадин (дидедин) ва я ата-бубадин мукьвалинин алакъаяр Исламдалди къанунламишун лазим я. Некягь тавуна хьайи алакъайрин вахтунда туьретмиш хьайи аял бубадин несилдик акатзавач. Гьаниз килигна, нагагь дидедин патай аялдин ата-буба ва я диде вич мусурманар туштIа, аялни мусурман яз гьисабдач.
Къейд:
Мусурманди, са кардизни килиг тавуна, уьмуьрда са сеферда кьванни Аллагь Сад тирвилин гафар (шагьадат) лугьун чарасуз я:
«Ашгьаду алла илагьа илла ллагь ва ашгьаду анна Мугьаммада ррасулуллагь», «За шагьидвал ийизва, Аллагьдилай гъейри ибадат авуниз лайихлу са затIни авач ва гьакIни шагьидвал ийизва, гьакъикъатда Мугьаммад – Аллагьдин Расул я («Тугьфат аль-Мугьтаж», «Мугъни аль-Мугьтаж», «Гьашия аль-Кальюби»).
Эгер жемятдин кпIуна вилик квай жерге ацIанваз хьайитIа, гуьгъуьнин жерге гьинлай башламишун хъсан я?
Сад лагьай жерге ацIайдалай кьулухъ гуьгъуьнинди гьа сад лагьай жерге хьиз башламишун хъсан я, яни нагагь са кас атанваз хьайитIа, ам имамдилай са тIимил эрчIи пата акъвазда, адалай кьулухъ атайди сад лагьайдан чапла патахъай акъвазда, имамдилай са тIимил чапла пата, ва абур кьведни имамдин кьулухъ галайбуруз къушаба (параллельно) жеда.
Эгер кьве кас ва гзаф атанваз хьайитIа, жерге имамдин эрчIи патахъни чапла патахъ акъвазна ваъ, адан кьулухъ акъвазна башламишайтIа хъсан я («Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянарни галаз).
Яшар тамам тушир аялриз мискIинда сад лагьай жерге кьадай ва я кпIуниз гьахьдалди гьана ацукьдай ихтияр авани?
Жемятдин капI ийиз мискIиндиз гьахьайла, сад лагьай жергеда итимар акъвазайтIа хъсан я, яшар тамам тушир гадаяр – гуьгъуьнин жергеда, эгер сад лагьай жерге ацIанваз хьайитIа.
Нагагь сад лагьай жерге чIехибурай ацIанвачиз хьайитIа, ам яшар тамам тушир гадайри ацIурда, абур акъваздай чкадилай аслу тушиз, жергедин къерехда ва я чIехи итимрин арайра.
Эгер яшар тамам тахьанвай гадади сад лагьай жергеда чка кьунваз хьайитIа (гьатта кпIунин вахт алукьдалди), ахпа чIехи итим атайтIа, гьа атай чIехидаз чка гун патал гада кьулухъ тухун тавуртIа хъсан я.
Къейд:
Винидихъ лагьанвай къарарда «яшар тамам тушир гада» гафар лугьудайла тамйизадин яш (тахминан 6-7 йис) фикирда кьунва, яни вичивай нез, хъваз ва гьажет кьилиз акъудиз жезвай яш.
Гьа яшдилай гъвечIи аялар мискIиндиз гъун къадагъа я, эгер аялди ам чиркин тийидайдахъ агъунвачиз хьайитIа. Эгер кьацIурунин хатавал арадай акъудайтIа, ам гъун нагьакьан кар я («Тугьфат альМугьтаж» имам аш-Ширванидин баянарни галаз).
Жуьмя капI авун патал суннатдин жендек чуьхуьнин вахт мус алукьзава? Эгер вахтунда чуьхуьз агакь тавуртIа, ам эвез хъувуртIа жедани?
Жуьмя йикъан суннатдин жендек чуьхуьнин вахт экуьнин кпIунин вахт алукьайла башламишзава ва имамди «Ас-саламу алайкум ва рагьматуллагь» гафаралди жуьмядин капI акьалтIарайла, куьтягь жезва. Михьивал ва тазавал хуьн патал, беден жуьмя капI ийиз фидалди вилик чуьхуьн хъсан яз гьисабзава.
Жуьмя йикъан жендек чуьхуьн эвез авуниз талукь яз лагьайтIа, ам маса суннатдин жендек чуьхуьнар хьиз, хъсан кар я. Им инсан гьа жендек чуьхуьнин важиблувилин гъавурда акьун патал ва ам ахъай тавун патал ийизвай кар я, вучиз лагьайтIа кьабулиз жедай себеб авачиз ам тун нагьакьан кар я («Тугьфат аль-Мугьтаж», «Гьашия альБужайрами», «Фатгь аль-Муин»).
Вацран кьилер авай вахтунда дишегьлидиз гъвечIи ва тамам дастамаз къачудай ихтияр авани?
Вацран кьилер авайла дастамаз гьакъикъиди яз гьисабзавач ва ам къачун къадагъа я. Эгер дишегьли гьа гьалда авайла, къадагъа тирди чиз, гъвечIи ва тамам дастамаз къачунваз хьайитIа, адаз гунагь жезва, гьикI хьи а кардиз диндив рикIивай эгечI тавур хьтин къимет гузва. Нагагь адаз къадагъа тирди чизвачиртIа, гунагь кхьизвач.
Вацран кьилер авайла гъвечIи ва тамам дастамаз къачунал къадагъа эцигун – им михьивал хуьн патал беден чуьхуьмир лагьай чIал туш. Амма дастамаз къачунин ният аваз беден чуьхуьдай ихтияр авач («Мугъни альМугьтаж», «Ад-Дибаж шаргь аль-Мингьаж»).
Мавлид манидалди кIелайтIа жедани?
Мавлид ва маса шиирар (нашидар, назмуяр) манидалди лугьунин Шариатдин къарар шиирдин манадилай аслу я. ГьакI, эгер шиирда Аллагьдин сифетрикай ва я Адан Пайгъамбардикай , ва я Аллагьдиз кIани крарикай лугьузваз хьайитIа, мани вични Аллагьдиз I кIани кар жеда.
Шаксуз, мавлиддин шиирар гьа и жуьредик акатзава. Гьаниз килигна, мавлид манидалди лугьун ва адаз яб гун Аллагьдиз кIани кардай гьисабда («Тугьфат альМугьтаж» имам аш-Ширванидин баянарни галаз).
Суалриз жавабар Дагъустандин Муфтиятдин фетвайрин Отделди гана
