Диде аваз – етимар
Зи аял вахтара захъ гьамиша диде галай. Ада чахъ галаз гзаф вахт акъудзавай. Зи хтулрин уьмуьрда лагьайтIа, диде лап тIимил ава. Хва гьамиша рекье-хуьле ава, суса вичин кар вилик тухузва, аялар лагьайтIа гьар жуьре кружокриз кхьенва: гимнастикадин, шикилар ягъунин, ингилис чIалан. Диде абуруз няниз геж, ксудалди вилик, ам кIвалахдилай хтайла, я тахьайтIа пакамаз фад мектебдиз фидалди аквазва. Аялриз дидедин чимивал ва дикъет жагъизвач. Сусаз гьикI акьул гуда?
Алимдин жаваб:
Диде-бубадиз чир хьун лазим я хьи, аялдин уьмуьр ва адан руьгьдин асул-мана, абуру адаз гьикI тербия гузватIа, гьикьван рикIин чимивал ва дикъет адаз гузватIа, дуьм-дуьз гьа крарилай аслу я. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Квекай гьар сад чубан я ва гьар сада вичи хуьзвайбурун патахъай жавабдарвал тухузва…» (Аль-Бухари, Муслим).
А жавабдарвал аял неинки пулуналди таъмин авун ва акьулдин гьакъиндай вилик фин я. Шаксуз, абурни важиблу я, амма кьилинди, диде-бубайри квез фикир гун лазим ятIа – им къилих, аялриз руьгьдинни-ахлакьдин тербия гун я. Ам гун мумкин туш, диде-бубайри чпин хсуси чешне къалур тавунмаз, сифте нубатда – дидеди.
Гьа и карда диде-бубадин бахт ава: аялар хъсан къилихрин, инсанар язух къведай, къайгъу чIугвадай, жемятдиз хийир авай инсанар яз чIехи хьайила. Дидедин иштираквал авачиз им арадиз гъун саки мумкин туш.
Суалдиз талукь яз лагьайтIа – эхь, дугъриданни, куь рикIиз ийизвай таъсирдихъ, къалабулухдихъ делилар ава. Сусал гьикI агакьарда, ада аялрихъ галаз гзаф вахт акъудна кIанзавайди? Фикир ая, ам хъсандиз ва дуьз гьикI ийида, хъсан нетижа арадал къведайвал? Гьихьтин гафар ишлемишдатIа чир хьун патал, ина кьилди-кьилихъ гьа и гьалдай кьил акъудна кIанда. Хцихъ галазни рахун за квез меслят къалурзава – секиндиз, туьгьметар ва арзаяр галачиз, буба хьиз, ада вичин аялрин уьмуьрда ва тербия гуна жезмай кьван гзаф иштираквал ийидайвал. Адан вилик эвелимжи крар эциг: и уьмуьрда жувалай кьулухъ лайихлу, хъсан ахлакь авай несил тунилай къиметлу кар авачирди адал агакьара.
Психологдин фикир:
Хтулдиз виридалайни хъсан затI гуз кIан хьунин куь тариф авуник квай мурад регьятдиз писвилиз элкъуьн мумкин я. Эгер исятда куьне и месэла хкажиз башламишайтIа, ада лап мукьвара куь хцин ва адан папан вири рафтарвилериз эсер авун мумкин я. Нагагь хцихъ галаз мукьвал-мукьвал и месэла хкажиз хьайитIа, дидедиз кIандайвал ийидани, я тахьайтIа папаз лугьуз, адан рикIе гьуьжет арадал атун мумккин я.
Куьне и месэла анжах сусахъ галаз веревирд ийиз алахъна кIанда, гьамни лап мукъаятдиз. Вахт-вахтунилай квевай хтулрин уьмуьрда иштирак авуртIа жеда, амма артухан ашкъи авачиз. Ина аялрин уьмуьрда чIехи диде гзаф, диде тIимил тежедайвал авунни важиблу я. Им са патахъай.
Муькуь патахъай, дидедихъ галаз рахун тIимил жезвайди аялри акьван гзаф гьиссдач, эгер нянихъ ада абурухъ галаз санал вахт акъудиз хьайитIа. Ина ачух тушир гзаф затIар ава. Аялриз алава кружокар гзаф хьайила, абур фикир чкIайбур хьун мумкин тирдан фикир хцелни сусал агакьарун лап важиблу я, гьикI хьи абурун дикъетдивай ва хурун зигьиндивай акьван кьадар малуматар кьатIиз жедач.
Адалай гъейри, за квез кIевелай меслят къалурзава вири къуватар эцигдайвал куь сусахъ галаз мукьва хьун патал ва ам гъавурда тун патал куьн адаз акси туширди, аксина яз, куьн адан патал алайди. Им а кар патал герек я хьи, адахъ галаз хъсан алакъаяр хьайила, квевай адал ихьтин фикир агакьариз жеда: гележегда ам ахьтин месэладал гьалтун мумкин я хьи, адан аялри куьмек адавай ваъ, чара инсанривай жагъурда.
Эхирдай ихьтин са кардални куь фикир желб ийиз кIанзава: гьар жуьре аялри абурун уьмуьрда диде аваз хьуниз гьар жуьре фикир гузва. Гзаф дуьшуьшар ава аялриз чпин диде гзаф мукьвал-мукьвал акван тийизвай ва ида абурун гьиссериз кьетIен таъсир ийизвач.
