Суал-жаваб

Некягь цIийи хъувун герек яни, эгер паб имансуз хьайитIа, амма ахпа туба авуна Исламдиз хтайтIа?

Нагагь мусурмандин паб имансуз хьайитIа, идан патахъай къарарар ихьтинбур я. Месела, эгер абур санал яшамиш жез башламишайдалай кьулухъ са месин алакъани тахьанваз хьайитIа, абурун некягь пуч жезва, ва, ам элкъвена пабвилиз хкун патал, ада туба авурдалай ва шагьададин гафар кIелайдалай кьулухъ, некягь цIийи хъувун лазим я. И дуьшуьшда туба авурдалай гуьгъуьниз, иддадин вахтунал (чара хьайидалай ва я гъуьл кьейидалай кьулухъ вил алаз акъваздай тайин вахт) вил алаз акъваз тавуна гьасятда некягь цIийи хъувуртIа жеда, вучиз лагьайтIа месин алакъаяр тахьанвайбуруз идда герек къвезвач.

Эгер гъуьлуьнни папан арада месин алакъаяр хьанватIа, паб имансуз хьайи вахтунилай кьулухъ иддадин вахтунин гьисабун башламишзава. Нагагь иддадин вахт куьтягь жедалди ада туба авуна, шагьададин гафар лагьайтIа, абурун некягь амукьзава ва ам цIийи хъувунин лазимвал авач.

Эгер иддадин вахт куьтягь жедалди ада туба тавуртIа, абурун некягь паб имансуз хьайи вахтунилай пуч хьанвайди яз гьисабзава. И дуьшуьшда гъуьлуьвай ам пабвилиз хкиз хьун патал, папа туба авурдалай ва шагьададин гафар кIелайдалай кьулухъ некягь цIийи хъувун лазим я.

Къейд:

Некягь цIийи хъувун лазим тир дуьшуьшра паб имансуз хьайи вахтунилай башламишна некягь цIийи хъийидалди абуруз санал яшамиш жедай, месин алакъаяр ийидай, чеб-чпихъ галаз кьилди жедай ва икI мад ихтияр авач.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж»)

Пепсин ишлемишдай ихтияр авани?

Пепсин михьи жуьреда – им нек хъвадай гьайванрин хуквадин гъер алай пердедин клеткайри арадал гъизвай ва нек хъсандиз цIурурдайвал ам атIузвай фермент я.

Адаз мад сычугдин фермент лугьузва. А гаф «сычуг, сычужок» гафуникай хьанва, яни кIелен ва я данадин кьел янавай ва кьурурнавай хук. Виликдай ниси гьа сычугдин кьел янавай ва кьурурнавай кIусар ишлемишна ийизвай, абур некIедиз вегьезвай ам атIун патал.

Къейд авун лазим я хьи, бязи чкайра гилалди гьакI ийизва, месела, Кавказдин дагълух хуьрера.

Пепсин гьайванрин (вакIарин, данайрин, верчерин ва мсб.), химиядин ва набататринди жезва.

Нетижа:

Винидихъ лагьайдай ачух жезвайвал, набататрин ва химиядин пепсин ниси авун патал ишлемишайтIа жезва.

Гьайванрин пепсиндиз талукь яз лагьайтIа, ниси ийидайла ам кьве дуьшуьшда ишлемишайтIа жезва: а) эгер ам як тIуьниз ишлемишдай ихтияр авай гьайван ятIа; б) гьайван диндин къайдайралди тукIунватIа.

Алвердин эменнидилай закат гун ферз тирдан патахъай диндин алимри гьихьтин делилар гъизва?

Диндин алимрин чIехи паюнин фикирдал асаслу яз, алвердин эменнидилай закат къвезва. Делил хьиз абуру Пак Къуръандин ихьтин аят гъизва (баяндин мана): «Эй иман гъанвайбур! Куьне арадал гъайи няметрикай ва Чна квез чиляй битмишарай затIарикай харж ая…» («Аль-Бакъара» сура, 267-аят).

Къуръандиз баян гузвай тIвар-ван авай Мужагьида тестикьарзава хьи, и аят закат гун ферз тирди къалурун патал ракъурнавай.

Алвердин эменнидилай закат гун ферз тирдан патахъай гьакIни гьадис гъизва: «Девейрилай закат къвезва, гьерерилай закат къвезва ва парчайрилай (аль-базз) закат къвезва».

И гьадисдиз баян гудайла, Ибн Гьажара «Тугьфат аль-Мугьтаж» ктабда кхьизва: ««Аль-базз» гаф «маса гун патал гьазурнавай парчаяр» лагьай чIал я. Парча закат аль-айн къвезвай жергедик (месела, малар, емишар ва техилдин магьсулар, къизил ва гимиш, мяденар ва хазинаяр) акат тавун фикирдиз къачуна, алимри и аятда ихтилат алвердин эменнидикай физва лагьана, нетижа хкудна.

Алвердин эменнидилай закат гун ферз тирди гьакIни Абу Давуда агакьарнавай гьадисда маса гун патал гьазурнавай эменнидилай закат гун эмир авуни къалурзава».

Мугьаммад Магьфуз ат-Тармасиди вичин «Гьашия ат-Тармаси» ктабда Умайран гафарилай кхьизва: «Винидихъ гъанвай аятдилай ва гьадисдилай гъейри закат гун ферз тирди мад къиясди (тешпигьвилиз килигна лугьузвай фикир) къалурзава: алвердин эменни – им, месела, малар хьтин эменни я. Малар хуьнин мурад – пул артухарун я. Алвер ийидайлани мурад гьахьтинди я. Гьавиляй алвердин эменнидални закат эцигзава, гьикI маларал ва эменнидин маса жуьрейрал эцигзаватIа, чпелай закат гун ферз тирдакай диндин ихтияррин ктабра лугьузвайвал».

Чан алай ва я кьенвай инсандилай алава (суннатдин) гьаж ва умра (гъвечIи гьаж) ийидай ихтияр авани?

Кьенвай инсандилай алава гьаж ва умра ийидай ихтияр анжах а дуьшуьшда ава, эгер ада ам веси авунвайтIа. Чан алай инсандилай алава гьаж ва умра ийидай ихтияр ава, эгер ам хкатна куьтягь тежезвай гьамишан азардикди кефсуз ятIа ва вичивай кьилди абур тежез хьайитIа, тахьайтIа ихтияр авач.

Имам Агьмадан мазгьабдал бинелу яз, кьенвай инсандилай алава гьажни умра ийидай ихтияр ава, гьатта ада веси тавунваз хьайитIани. ГьакIни абур чан алай инсандилай ийидай ихтиярни ава, эгер ада вичи ферз тир гьаж ва умра авунватIа, гьатта адвай вичивай абур ийиз жезватIани.

(«Гьашия аш-Ширвани», «Кашшаф аль-Кина»)