Суал-жаваб

Суал-жаваб

Коранитар вужар я ва Исламда абурун гьал гьихьтинди я?

Коранистар, коранитар – им ягъалмиш хьанвай, чеб Исламда ава лугьуз гьисабзавай, еретикрин секта я. Абуру тестикьарзава хьи, Исламда авайди къанунрин анжах са чешме я – Къуръан, ва гьа идалди абуру Пайгъамбардин ﷺ Сунна ва Исламдин алимрин сад хьанвай фикир (ижма) инкар ийизва.

Къуръан ва Сунна Исламдин илимдин бинедин чешмеяр тирдан гьакъиндай мусурманрин алимрин гаф сад я. Къуръанди Шариатдин къарарра сифте чка кьазва, ахпа Сунна къвезва, ада Къуръандин къанунрин гъавурда твазва. Пайгъамбардин ﷺ Суннадиз, Къуръандиз хьиз, чирвилерин, насигьатрин ва къанунрин къуват ава.

Исламдин ихьтин асул фикир инкар авун ягъалмишвал я. Чал вини дережадин якъин цIиргъинай (аль-мутаватир) агакьнавай Пайгъамбардин ﷺ Сунна инкар ийизвай кас муртад тирдан патахъай Исламдин вири алимрин гаф сад я. ГьакIни алимри куфр яз гьисабзава Къуръандин аятриз баян гуни Къуръандин аятар чеб-чпиз акси хьунал гъиз хьайитIа, я тахьайтIа абурун мана тапарралди гуз хьайитIа ва я Исламдин асул дибар инкар авунал гъиз хьайитIа, месела, Пайгъамбардиз ﷺ муьтIуьгъ хьун чарасуз тир хьтин.

Пайгъамбардиз ﷺ муьтIуьгъ хьун лазим тирдакай Къуръандин гзаф аятра лагьанва, месела:

«Квез Пайгъамбарди ганвайди къачу (кьабула) ва ада къадагъа авунвайдакай къерех хьухь (яргъа хьухь). Аллагьдихъай кичIе хьухь, Аллагьди кIеви жаза гуда хьи» (59-сура, 7-аят).

«Лагь: «МуьтIуьгъ хьухь Аллагьдиз ва Пайгъамбардиз». Эгер абур элкъвейтIа (ваъ лагьайтIа), Аллагьдиз имансузар кIандайди туш хьи» (3-сура, 32-аят).

«Амма ви Раббидал за кьин кьазва, абуру иман гъидач, та чпин кьил акъат тийир крара вун къази яз тайин тавунмаз, рикIяй ви къарардихъ галаз наразивал къалуруникай акъваз тавунмаз ва михьиз муьтIуьгъ тахьанмаз» (4-сура, 65-аят).

Къуръанда Пайгъамбардиз ﷺ муьтIуьгъ хьун ва адан Сунна кьабулун лазим тирдакай лагьанвай цIудралди аятар ава.

Къуръандиз баян гудайла Сунна кваз такьун – им Къуръандиз вичиз аксивал авун я, вучиз лагьайтIа ада гзаф кьадар аятар инкар авунал гъизва. Пайгъамбардин ﷺ Сунна Къуръандихъай чара авуна виже къведач, ада Къуръандиз баян гузва хьи. Къуръандинни Суннадин къакъат тийир алакъа къейд ийидайла, Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Гьакъикъатда, за квез кьве затI туна: Аллагьдин Ктаб – Пак Къуръан ва зи Сунна. Куьн са чIавузни рекьелай алатдач, куьне ам кьуна акъвазайтIа (яни, адал амал ийидайла, ам ишлемишдайла)».

Пак Къуръан – Исламдин къанунрин чешме я, Сунна лагьайтIа – абур ишлемишун, ва Сунна инкар авун ва лазим къайдада Къуръандин гъавурда акьун патал ам фикирдиз къачун тавуниз эвер гун – им Къуръанда лагьанвай агакьарун ва гъавурда тун хьтин Пайгъамбардин ﷺ везифайрикай сад арадай акъудуниз эвер гун я. Пайгъамбардин ﷺ и везифадикай Къуръанда икI лагьанва (мана): «Чна ваз РикIел Гъун (Къуръан) ракъурнава, вуна инсанар абуруз ракъурнавайдан гъавурда твадайвал ва абуру фикир ийидайвал» (16-сура, 44-аят).

Малум тирвал, герек хьайила аялри диде-буба таъмин авун лазим я. Эгер аялар гзаф аваз хьайитIа, таъмин авун гьи къайдада кьиле фин лазим я?

Диде-бубаяр, чIехи дидеяр ва чIехи бубаяр, чIехи бубадин ва дидедин диде, чIехи бубадин ва дидедин буба ва икI мад, герек хьайи дуьшуьшда таъмин авун аялрин хиве ава, са шартIуналди: эгер абуруз чпин аялар ва папар са суткада таъмин авунилай гъейри, диде-буба таъмин авун патал бес кьадар агьвал аваз хьайитIа.

Дде-буба чарасуз таъмин авунин месэлада мукьвавал ва ирсдар хьунин ихтиярвал гьисабдиз къачузва. Эгер диде-буба таъмин авунин мажбуривал хивез къвезвайбур и кьве патахъай барабар ятIа, таъмин авунин харжар абурун арада сад хьиз пайзава.

Месела, инсандиз кьве хва ава. Буба таъмин авунин харжар абурун арада сад хьиз пайзава, гьикI хьи абуруз кьведазни ирсинин патахъай сад хьтин ихтияр ава ва сад хьтин мукьвавал ава.

Нагагь абур и кьве карда тафаватлу ятIа, яни, эгер инсандин са хва ва са руш аватIа, диде-буба таъмин авун патал абурун арада харжар паюнин къайдадин патахъай алимрин гаф сад хьанвач. Артух якъин фикирдалди, диде-буба таъмин авунин харжар абурун арада, ирсиникай гьикьван пай къвезватIа, гьа къайдада паюн лазим я. Яни, эгер диде-буба таъмин авун патал 30 агъзур манат герек ятIа, хци 20 агъзур гана кIанда, руша – 10 агъзур.

Нагагь хайи аялрал чан аламачиз хьайитIа, амма хтулар аватIа, чIехи бубаярни чIехи дидеяр таъмин авунин мажбурнама хтулрал къвезва. Идахъ галаз санал, чIехи бубаярни чIехи дидеяр таъмин авунин кьадар абурун арада паюн патал, абуруз ирсиникай къвезвай пай бинедиз къачуна кIанда. Яни ирсиникай пай къвезвай хтулар, чпиз гьикьван пай къвезватIа, гьа кьадар абур таъмин авунизни мажбур я.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж», 8-том, 352-чин)

Маса къачузвай касди, бурж вахкунин вахт алукьайла, бурж вахкун тавуртIа, маса гузвай касдиз вичи маса гайи эменни элкъвена къахчудай ихтияр хьунин шартIуналди са затI маса гунин савдадин икьрар гьакъикъиди яни, эгер туштIа, вучиз?

Маса къачунинни маса гунин чарасуз шартIарикай сад – им и икьрардин асул манадиз аксивалдай затI тахьун я, и шартIуни лагьайтIа, икьрардин асул манадиз аксивалзава, гьаниз килигна, ахьтин икьрар гьакъикъиди туш.

Къейд ийин хьи, ахьтин шартIуни икьрар чIурзава, эгер маса къачунинни маса гунин икьрарда адакай лагьанвайтIа.

Нагагь а шартI гьа икьрарда лагьанвачтIа, амма адалай вилик ва я кьулухъ ва икьрар тестикь хьайила лагьанватIа, ада икьрардин гьакъикъивилиз таъсирзавач ва ахьтин шартIунал амал авун шариатдалди чарасуз туш.

(«Гьашия аль-Бужайрами», 2-том, 209-чин)