СУАЛ-ЖАВАБ
Эвленмиш жедалди ва адалай гуьгъуьниз чамран ва сусан патай сада-садаз гайи шейэриз вуч ийида? Са патаз абур вахкун истемишдай ихтияр авани? Истемишайдалай кьулухъ абур вахкун чарасуз яни?
Чамраз сусавай адаз гайи вири шейэр элкъвена вахчудай ихтияр ава, эгер некягь авунвачтIа ва ада абур садакьа ва я савкьват я лугьудай гафар лагьанвачиртIа, я тахьайтIа ахьтин ният авачиртIа. Эгер некягь авунватIа, адаз некягь ийидалди гайи шейэр вахчудай ихтияр авач, ада гьихьтин ниятдалди ганатIа аслу тушиз.
Некягьда аваз гъуьлуь папаз гайи шейэр чара хьайидалай кьулухъ къахчунин патахъай лагьайтIа, ада гьихьтин ниятдалди абур адаз ганатIа, гьадалай аслу я. Гъуьлуь паб таъмин авун мажбур тир вири шейэр: недай суьрсет, парталар, къапар, гигиенадин затIар, месела, регъ ва икI мад – папаз амукьзава.
КIвал гъуьлуьз къахчудай ихтияр ава, нагагь адаз ам багъишдай ният авачиртIа ва ада ам багъишзавайди къалурзавай гафар лагьаначтIа. Амайбур вири гъуьлуьн ниятдилай аслу я.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж»).
Масабурун буржар алаз садакьа гудай ихтияр авани?
Бурж вахкуниз таъсир ийидай кьадардин пул садакьа яз гун къадагъа я, эгер инсандиз мягькем кIвалахдин гьакъи авачиз хьайитIа, вучиз лагьайтIа мажбурнама тамамарун чарасуз ва эвелимжи кар яз гьисабзава. Инсандиз гьакъикъи пул къведай чка авай дуьшуьшда, месела, кIвалер, чил ава ва абур кирида вугайла адаз пул къвезва, я тахьайтIа хъсан гьакъи къвезвай кIвалах ва икI мад, адаз садакьа гудай ихтияр ава.
Ибн Гьажар аль-Гьайтамиди вичин «Тугьфат аль-Мугьтаж» ктабда кхьизва: «Артух якъинди (делилламишнавайди) яз гьисабзава, бурж вахкун патал ам вич муьгьтеж тир шей садакьадин еринда гун къадагъа я, кIантIа ам Аллагьдин ﷻ вилик авай бурж хьурай (месела закат, гъил къачуниз себеб жедай кар – каффарат ва икI мад) ва я инсандин вилик.
И къадагъади кIвалахзава, эгер инсандиз маса ачух тир пул къведай чкадай вахтунда бурж вахкунин умуд авачиз хьайитIа, гьатта ам вахт артухарнавай бурж яз хьайитIани, вучиз лагьайтIа суннатдин кар патал ферз тир кар тамамарун тазвайди туш. Эгер ада фикирзаватIа, вичивай бурж маса гьакъикъи дуллухдикай вахкуз жеда лагьана, а чIавуз адаз садакьа гудай ихтияр ава, гьатта вахт артухарнавай бурж вахкудай вахт алукьнаватIани. Бязи вахтара лагьайтIа, бурж вахкун патал тайин авунвай ачухдиз къвезвай пул аваз, садакьа гун суннат хьунни мумкин я».
Адетдилай къерехдиз акъатнавайди са кьас фу, къацу хъчарин кIунч ва гьахьтин масабур я – абуралди садакьа гайитIа жеда. Эгер бурж вахкун патал пул кIватIиз жезвачтIа, садакьа гудай ихтияр ава, месела, динардин (4,25 граммдин кьадарда авай къизилдин пулунин) цIудай са паюнин кьадарда аваз, са динардин кьадар бурж алайла.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Гьашияту аль-Бужайрами»).
Гзаф регионра чаз кьиникьихъ галаз алакъалу тир жуьреба-жуьре адетар аквазва. Абурукай сад мейит кучудайдалай кьулухъ 40 ва я 52 югъ Къуръан, дуьаяр ва икI мад кIелуналди чара авун я. Ам ихтияр авай кар яни?
Къуръан, дуьаяр ва икI мад кьейидахъ адан сурал ва я адалай яргъа ихтияр ава ва гьатта хъсан я. Кучудайдалай кьулухъ 40 ва я 52-йикъаз талукьарна Къуръан кIелунин патахъай лагьайтIа, ам карагьат тир цIийивал я, адалайни артух яз, ам къадагъа я, эгер ам буржар аламай кьенвайдан пулунихъ ийиз хьайитIа.
Имам ан-Нававиди вичин «Риязу ссалигьин» ктабда имам аш-Шафиидин гафар гъизва: «Кьейидан патав ва ам кучудайдалай кьулухъ Пак Къуръандай сураяр ва я аятар кIелун хъсан я, адазни Къуръан кIелзавайбурал ракъурзавай Аллагьдин ﷻ няметрикай са гьихьтин ятIани пай жедайвал. Нагагь абуру михьиз Къуръан кIелайтIа, генани хъсан жеда пак ктабдин фазилатлувиляй».
40-юкъуз, ам чара авунин ниятдалди инсанар кIватIунин ва Къуръан кIелунин патахъай лагьайтIа, Шафии мазгьабдин алим Сулейман аль-Жамала «Аль-Мангьаж ат-Тулаб» шаргьдиз ганвай баянда кхьенва: «ГьакIни туьгьмет къведай цIийивилерикай ва карагьат крарикай сад 40 югъ ва икI мад къейд авун я.
Ам гьарам (гунагь) яз гьисабзава, эгер харжар, буржар хьуниз килигна, къадагъа эцигнавай мал-девлетдикай ийиз хьайитIа, я тахьайтIа адакай са гьихьтин ятIани зарар хкатиз хьайитIа ва икI мад».
Кьенвайди кучудайдалай кьулухъ сурал къацу векь цазва. Ам вуч патал ийизва, адаз бине авани?
Ибн Аббаса агакьарай гьадисда лугьузва хьи, Аллагьдин Расул ﷺ кьве сурун патавай фидайла, лагьана: «Гьакъикъатда, абуруз залан гунагьрай азабар гузва, куьне абур гъвечIибур яз гьисабзавай: абурукай садаз талукь яз лагьайтIа, ада вич цварадикай михьи ийизвачир, муькуьда фитнеяр ийизвай». ГьакI лагьана, ада пальмадин хел гъун буйругъна, ам кьве патал хана ва абур а инсанрин сурара акIурна. Адавай жузуна: «Я Аллагьдин Расул ﷺ, вуна вучиз акI авуна? Пайгъамбарди ﷺ жаваб гана: «За умуд кутазва, ида абурун азиятар кьезиларда, та хилер кьурадалди» (аль-Бухари).
Машгьур алим Ибн Гьажара вичин «Тугьфат аль-Мугьтаж» ктабда кхьизва: «Пайгъамбардин ﷺ якъин гьадисдикай хкатзавайвал, сурал къацу хел эцигун хъсан я, гьикI хьи адан зикир себеб яз кьенвайдаз сурун азабар кьезил жеда ва къацу хиле ийизвай зикир кьурай хиле ийизвай зикирдилай тамам я, вучиз лагьайтIа сад лагьайда чан алаз хьунин лишан ава».
Адалай гуьгъуьниз Ибн Гьажара кхьизва: «Дискуссиядин нетижада акъудай къарардалди, ам (къацу хел) къакъудун къадагъа я, вучиз лагьайтIа ам кьенвайдан ихтиярар кваз такьун я.
Амма, генани якъин къарардал асаслу яз, кьурай хел къакъудунал са къадагъани алач, вучиз лагьайтIа ам кьурайдалай кьулухъ кьенвайдан ихтияр куьтягь жезва. Гьавиляй къацу хел эцигун хъсан тирдакай лагьанвай, гьикI хьи Пайгъамбарди ﷺ азабар кьезиларун хилен тазавилелди шартIлу авуна, та ам кьурадалди».
Къарар:
Идакай хкатзава хьи, сурал къацу шейэр цун ихтияр ава ва хъсан я. Амма сурал венокар эцигун герек туш, мусурманар туширбуруз ухшар тежедайвал.
