Имам Шафиидин мазгьабдай
Суалриз жавабар Дагъустандин Муфтиятдин фетвайрин Отделди гана
Инсандиз регъуь авурла ада гайи мал-девлетдин патахъай алимрин къарар гьихьтинди я?
Инсандин психикадиз таъсир авуналди ва я алдатмишдай краралди къачунвай мал-девлет гьарам я. Алимри лугьузва хьи, ахьтин эменни гужалди къакъуднавайди яз гьисабзава. Нагагь чаз са касди са затI регъуь хьуниз килигна (вич мискьиди яз къалуриз такIанвиляй) гузвайди чизваз хьайитIа, ам къачун къадагъа я. Месела, эгер инсандиз, чпихъ галаз тIуьн патал суфрадихъ теклифай инсанри регъуьвиляй, къулайсузвиляй вичиз эвернавайди чизваз хьайитIа, а тIуьн адаз гьарам я («Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянарни галаз).
Донордин ерида аваз иви гудай ихтияр авани?
Мусурман къутармишун патал иви гун – жемятдин ферз (фарз аль-кифая) я, вучиз лагьайтIа иви – им инсандиз чарасуз герек тир чан алай ткань я. Промышленный жуьреда ам арадал гъун мумкин кар туш. Ивидиз авай анжах са чешме – им маса инсан я, яни адан иви. Иви гудай ихтияр ава ва ам гайидаз суваб жеда. Амма фикирдиз къачун лазим я хьи, иви маса гун къадагъа я, гьикI хьи ам чиркин затIарик (нежесрик) акатзава. Амма ихтияр ава ам багъишдай ва ивидихъ муьгьтеж тир ксариз ам ишлемишдай ихтияр гудай, гьатта эгер донордиз эвез яз пул гузваз хьайитIани.
Къейд: Къейд авуна кIанда хьи, иви маса динрин векилар патални гудай ихтияр ава («Нигьаят аль-МатIлаб», «Аль-Мажму шаргь аль-Мухаззаб», «Тугьфат альМугьтаж», «Шаргь аль-Мангьаж альКъавим», «Гьашия аль-Бужайрами»).
Бубадивай вичи гайи савкьват (телевизор) вахчуз ва ва са мус ятIани гьалал авур пулунин бурж истемиш хъийиз жедани?
Эгер бубади, дидеди, чIехи бубади, чIехи дидеди ва чIехи несилдик акатзавай масабуру квез телевизор багъишнаваз хьайитIа ва гьа чIавалай куь адан иеси яз хьайитIа, адавай ам икI лагьана вахчуз жеда: «За ам вахчузва» ва икI мад, ва вахчуз жеда. Амма себеб авачиз ада акI авун нагьакьан кар я. Себеб яб тагун хьун мумкин я ва я гьа эменни гунагь крара ишлемишзаваз хьун. Нагагь пишкешнавай ва я вуганвай затI гьа тухумдикай тир касдилай маса иесидал фенваз хьайитIа, бубадиз ам къахчудай ихтияр авач, гьатта эгер гуьгъуьнлай а затI виликан иесидал хтайтIани. Кьвед лагьай суалдиз талукь яз лагьайтIа, ваз гьалал авур бурж истемиш хъийидай ихтияр бубадиз авач ва ам вахкун куьн мажбур туш («Фатгь аль-Муин»).
Аялар авачир касди вичин эменни яргъа миресдиз веси авуртIа жедани, амма гьа са вахтунда адаз вичиз паб, стхаяр ва маса мукьвабур аваз хьайитIа?
Веси – им инсанди вичин кьиникьихъ галаз алакъалу ийизвай ва ам кьейила къуватда гьатзавай вичин хсуси эменнидин пуд паюникай са пай хушуналди садакьадиз гун я. Эгер ада вичин эменнидин пудай садалай гзаф веси авунваз хьайитIа, ам кьейидалай кьулухъ адан варисрин разивал герек я. АкI хьайила, варисрин разивал авачиз, кьенвайдан эменнидин пудай садалай артухан пай веси авунвай касдал физвач. Варисар ахьтин весидихъ галаз рази тушир дуьшуьшда, веси авунвай эменнидин пуд паюникай кьве пай къуватдай аватзава ва ам варисрин арада пайзава («Ианат атI-ТIалибин»).
Чурудив ва кьилин чIарарив чIем гуьцIун хъсан яни? Гьа чIем дастамаз къачуниз манийвал ийизвай (яд чIарарихъ галукьуниз) затI яз гьисабзавани?
Итимди вахтвахтунилай чурудиз ва кьилел алай чIарариз хуш ни къведай чIем ягъун хъсан я. Чурудиз ва чIарариз чIем ядай вахтуникай лугьузвай гьадисдиз алимри жуьреба-жуьре баянар гузва. ГьакI, садбуру гьисабзава хьи, чIем тайин вахтара, лазим хьайила ягъун хъсан я, муькуьбуру – гьар сеферда ягъай чIем кьурайдалай гуьгъуьниз.
Дастамаздин гьакъикъивилин шартI – им бедендин чуьхуьзвай чкайрал яд хамунихъ галукьуниз манийвал ийизвай затI тахьун я. Гьаниз килигна, кIеви чIемедилай тафаватлу яз, жими чIемеди яд чIарарихъ ва хамунин винел алай къатунихъ (эпидермисдихъ) галукьуниз ва, акI хьайила, дастамаз гьакъикъиди хьуниз манийвал ийизвач («Ианат атI-ТIалибин», «Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянарни галаз, «Гьашия ат-Тармаси», «Бушра аль-Карим»).
Сарарал винирар (сарарин кIалубар дуьз авун патал винелай эцигдай затIар) эцигайтIа ва сарар лацу авуртIа жедани?
Шафии мазгьабдин алимри делилламишнавай фикирдихъ галаз кьурвал, анжах гъуьлуьк квай дишегьлидиз вичин гъуьлуьн ихтиярдалди, иер акун патал винирар эцигдай ихтияр ава. Сарар лацу авуниз талукь яз лагьайтIа, эгер адакай зарар авачиз хьайитIа, къадагъа туш. Къейд: Сарарин духтурдин патав фидайла рикIел хуьн лазим я: духтурри гьихьтин къуллугъ ийиз хьайитIани, ана пуд лагьай кас аваз хьун лазим я – Исламда къадагъа тир дишегьлиярни итимар санал тежедайвал («Аль-Мингьаж шарх Сагьигьу Муслим», «Аль-Мугьиммат шаргь арРавза», «Тугьфат аль-Мугьтаж»).
