Имам Шафиидин мазгьабдай

Имам Шафиидин мазгьабдай

Эгер бурж кьунвай касди вичивай вахкуз жезвач лугьуз, буржар вахкун тийиз хьайитIа, вуч ийида?

Эгер бурж кьунвай касди вичивай бурж вахкуз жезвач лугьуз хьайитIа, мумкинвал жедалди адаз вахт артухарун патал, ада вичивай бурж вахкуз тежезвайди кьве шагьиддалди (итимралди) субутарун чарасуз я. Идан шартIни гьа шагьидар буржлу касдин гьалдикай, абур адан къунши хьуниз ва я мукьвал-мукьвал сад-садал гьалтуниз килигна, хабардар хьун я. Нагагь бурж кьунвай кас лап сифтедай такьат авачирди яз чизвайтIа, ада вичиз бурж вахкудай мумкинвал авач лагьана кьин кьун бес жезва («Ианат атI-ТIалибин»).

Аял кучукайдалай кьулухъ талкъин кIелзавайди яни?

Шафии мазгьабдин алимрин гзаф делилламишнавай фикирдал асаслу яз, аял кучукайдалай кьулухъ талкъин кIелзавач, вучиз лагьайтIа кьейидал ам кIелунин шартI ам тамам яшдихъ агакьун я. Яш балугъ тахьанвай инсандивай (аялдивай) сура силис кьадач, акI хьайила, адаз талкъин кIелун чарасуз туш.

Талкъин (гьарфба-гьарф «рикIел гъун», «лугьуз тун») кьенвайдан патахъай – малаикри адавай хабарар кьадайла Исламдин асул дибдин къайдаяр адав лугьуз тун ва я адан рикIел гъун я. Ам мусурман кучукнамазди адан сурун кьилихъ кIелда («Мугъни аль-Мугьтаж», «Фатгь аль-Аллам»).

Эгер гъуьлуь вичин паб са шумуд йисуз таъмин ийизвачиртIа, адаз гьадавай а бурж эвез хъувун истемишдай ихтияр авани?

Нагагь гъуьл мажбур тиртIа паб таъмин авун (яни ада гъуьлуьн гафуниз яб гузвай) ва ам таъмин авуначтIа, а мажбурнама адал бурж яз аламукьзава. Гьаниз килигна, адаз ихтияр ава вичиз ам гун истемишдай. Таъмин авуник акатзава недай затIар, тIуьн недай къапар, парталар, мес, михьивал авун патал герек затIар аваз хьун.

Эгер гъуьлуь паб яшамиш жедай чкадал таъмин авунвачиртIа, им адан мажбурнамайрик акатзавайтIани, папав вахкун лазим тир бурж яз адал аламукьзавач. Винидихъ тIвар кьур бурж гъуьлуьз парталралди, пулуналди ва икI мад эвез хъийидай ихтияр ава («Тугьфат альМугьтаж» баянар галаз, «Гьашия ашШабрамаллиси», «Ианат атI-ТIалибин»).

Жуьмя юкъуз жендек чуьхуьнин вахт мус башламишзава? Нагагь вахтунда чуьхуьз хьаначтIа, ам эвез хъувуртIа жедани?

Жуьмя йикъан (суннатдин) жендек чуьхуьнин вахт экуьнин кпIунин вахт алукьайла башламишзава ва имамди « ас-саламу алайкум» гафаралди жуьмядин капI акьалтIарайла, куьтягь жезва. Виридалайни хъсан яз гьисабзава, михьивал гваз амукьдайвал, жуьмядин капI ийиз фидайла жендек чуьхуьн.

Жуьмя йикъан жендек чуьхуьн къаза авуниз талукь яз лагьайтIа, ам хъсан кар яз гьисабзава, гьикI амай суннатдин жендек чуьхуьнар ятIа. Идан себеб ам я хьи, инсан и кардин важиблувилин гъавурда акьадайвал ва ам ахъай тийиз алахъдайвал, вучиз лагьайтIа кьабулиз жедай себеб авачиз ам тун нагьакьан кар (карагьат) я («Тугьфат аль-Мугьтаж», «Гьашия аль-Бужайрами», «Фатгь аль-Муин»).

Маса инсанар алай чкадал дишегьлидиз азан ва икъамат (азан гайидалай кьулухъ, ферз капI ийидайла гьа кпIунин вилик гузвай кьвед лагьай эвер гун) гудай ихтияр авани?

Дишегьлиди азан гун нагьакьан кар я. Амма эгер ада азан анжах дишегьлияр ва я магьрамар алай чкадал кIелайтIа, ина нагьакьан кар авач, эгер ада лазим тир кьадардилай артух сес хкаж тавуртIа, яни ана авайбуруз ван къведайвал. ГьакI адаз Аллагьдиз зикир авур хьтин суваб жеда, амма азан гайи хьтин ваъ. Дишегьлиди икъамат кIелун хъсан я. Гьаниз килигна, адаз дишегьлияр ва магьрамар авай чкада абуруз ван къведайвал сес хкаждай ихтияр ава («Ианат атI-ТIалибин»).

ТIуьналди къунагъламишунай хьайи суваб кьенвай мукьвабуруз гуьгъуьнай гайитIа жедани?

Маса кас тIуьналди къунагъламишай касдивай адан суваб (вичин садакьа) вичин кьенвай мукьвабуруз ва гьакIни маса ксаризни гайитIа жеда, вучиз лагьайтIа ам гьада авунвай хъсан кар я. И кар патал тIуьн тIуьрдалай кьулухъ адан суваб кьенвайдаз гун патал дуьа авун, я тахьайтIа тIуьнин сифте кьиляй гьа садакьадин суваб кьенвай мукьвадаз ва я маса касдиз гузва лагьана ният авун бес жезва («Тугьфат альМугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз, «Фатгь альМуин» «Ианат атI-ТIалибин» ктабдин баянар галаз).

ЦипицIрин ва я ичерин мижедикай шекер вегьена хьанвай сирке диндай михьиди яз гьисабзавани?

Ичерин ва я ципицIрин миже сиркедиз элкъведалди, сифтедай цуру хьунин нетижада ичкидиз элкъвезва. Яни сифте ам нежесдиз элкъвезва ва анжах ахпа сиркедиз. Эгер миже сиркедиз элкъведай вахтунда адак са чара затI кваз хьайитIа, Шафии мазгьабдин алимрал асаслу яз, арадал атанвай сирке михьиди тушиз (нежес яз) гьисабзава ва ам ишлемишдай ихтияр авач.

Амма и къайда мижеди цур къачудалди адаз янавай шекердиз ва виртIедиз талукь туш, вучиз лагьайтIа абурни ичкидиз элкъвезва, ахпа сиркедиз. АкI хьайила, абур чара затIар яз гьисабзавач («Нигьая аль-Мугьтаж» имам аш-Шабрамаллисидин баянар галаз).