СУАЛ-ЖАВАБ
Газет кlелзавай гьуьрметлу стхаярни вахар, чи газет вёрстка ийизвай гада гъалатl хьана ва алатай нумрада ада гьижабдихъ галаз алакъалу суалдин жаваб яз кицlин нежесдин патахъай ганвай жаваб эцигна. Гъил къачун тlалабзава. А суал ва адан жаваб чна и нумрадиз, агъадихъ хгуда.
Бязи дишегьлийри гьижаб алукIзава ва гьа са вахтунда чпин кIвачер кIевзавач. Абур кIевун ферз яни?
Гьелбетда, ферз я. КапI ийидайла ва чара итимрин вилик дишегьлиди вичин аврат – гъилерин капашар ва чин квачиз амай вири беден кIевун лазим я. Гьакl хьайила, чарабурун кlвачер, къадамар гьатта са тlубни ачухун чlехи гунагь я («Фатгьу-ль-Муин»).
Мусурмандиз кафирди тукIунвай гьайвандин як недай ихтияр авани?
Ваъ, мусурмандиз кафирди (имансуз касди) тукIунвай гьайвандин як тlуьниз ишлемишдай ихтияр авач. Къуръандин бязи аятра чаз Ктабдин халкьарин, яни хашпарайрин ва ягьудрин (чувудрин) тlуьн недай ихтияр ава лагьана кхьенва, амма ана тlвар кьунвайбур чпин бубайрин михьи диндал алай, сад Аллагьдилай ﷻ гъейри масадаз ибадат тийизвай хашпараярни ягьудар я. Идалай гъейри, ана мад шартlар ава, алай вахтунда абур (шартlар) хуьзвайбур Урусатда авач лагьайтlа, чун гъалатl жедач, амма Аллагьдиз ﷻ хъсандиз чида («Фатгьу-ль-Муин»).
Мусурмандиз къалиян чIугвадай ихтияр авани?
Ваъ, гьикI пIапIрус чIугун къадагъа ятIа, гьакI къалиян чIугунни гьарам я. «Бес арабри вучиз чIугвазва?» – икl лугьун мумкин я. Араб халкьар мусурманар патал чешне яз тестикьарнавач хьи, мусурманри анжах Пайгъамбардилай ﷺ чешне къачуна кIанда. Пайгъамбарди ﷺ лагьайтIа, инсандин бедендиз зарар гузвай вири шейэр гьарам авунва («Ианату-тI-тIалибин»).
Мусурмандиз гарданда тIилисим тун гунагь яни?
Вири алимри гаф сад авуна лагьана хьи, тIилисимар акалун гьалал я, эгер пуд шартI кьиле хвенваз хьайитIа. Абурукай Гьафиз Ибн Гьажар Аскъаляниди лагьанва:
- ТIилисимдал Къуръандай аятар, Аллагьдин ﷻ, пайгъамабаррин, асгьабрин тIварар, динда авай дуьаяр кхьенваз хьун.
- Къуръандин аятар араб чIалал кхьенваз хьун ва амай дуьаяр гъавурда акьадай маса чIалал кхьейтIани жеда, анжах кIел жедай тегьерда.
- ТIилисимри чпи-чпелай куьмек тагузвайди, анжах Аллагьдиз ﷻ кIан хьана, ана кхьенвай гафарин гьуьрметдай Аллагьди ﷻ куьмек гузвайдахъ инанмишвал хьун лазим я. Абур анжах себебар я.
Гьихьтин балугъар мусурмандиз тIуьниз ишлемишдай ихтияр ава?
Мусурман патал къадагъа алай балугърин жуьреяр авач. Це авай гьи балугъ хьайитIани тlуьниз ишлемишун гьалал я. Анжах са гъвечIи къейд ава: къенер михьи тавуна кьурурнавай ва я гумадал штIумарнавай (коптитнавай) еке (инсандин капаш кьван ва адалай еке) балугъ недай ихтияр хьун патал, адан къенер акъудун лазим я. Имам Ибн Гьажар Гьайтамиди гьакl лугьузва («Аль-Фатава аль-Кубра аль-Фикъгьия»).
Рушакай чIуру ванер акъудайбуруз гьихьтин гунагь жезва?
ЧIуру ванер акъуддай, яни я гада, я руш зинавиле тахсирлу ийидай ихтияр авач. Идаз араб чIалалди къазфу (фитне) лугьузва. Ам еке гунагь я. Мусурман гада ва я руш зинавиле тахсирлу авур инсанри чпин гафар тестикьарзавай кьуд шагьид (итим) гъун лазим я, гьатта кьве касди сада-садаз хабар хьиз лагьайтIани: «Ваз ван хьаначни, атIа флан руш зинавиле ава». Эгер тагъайтIа, Шариатдин гьукумдалди къазфу авурбур 80 сеферда тIвалуналди гатун лазим я. Идакай Къуръанда лагьанва: «Михьи дишегьли зинавиле тахсирлу авуна, ахпа кьуд шагьид тагъай инсанар 80 сеферда тIвалунал гатут» (Къуръан, 24:4) («Аз-Заважир»).
Ахъа хьайи нисинин капI нянихъ къаза хъувуртIа жедани? Ният гьикI авун лазим я?
Эхь, жеда. Анжах алава хъийиз кIанзава, ахъа хьайи капI жезмай кьван фад, мумкинвал хьанмазди, къаза хъувун лазим я. Вучиз лагьайтIа са инсандизни чизвач вичел няни жедалди чан аламукьдани, аламукьдачни. Са шумуд йисарин кпIар къазаяр авайбуру гьамиша, азад вахт хьанмазди, абур къаза хъувун лазим я. Ибн Гьажар аль-Гьайтамиди кхьизва хьи, ихьтин инсанри чпин азад вахт вири кпIар къаза хъувуниз талукьарун чарасуз я. Алай вахтунда чаз аквазвай шикил ихьтинди я: са шумуд йисарин кпIар хиве амай инсанри чпин вахт телевизордин кIане, кIвалин цлахъ ацукьна ва икI мад пуч ийизва («Фатгьу-ль-Муин»).
Бязибуру лугьузва хьи, тIиб ацукьай кIваляй са кас рекьида. Идан гьакъиндай динди вуч лугьузва?
Мусурман ахьтин гафарин чIалахъ хьана кIандач. Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Начагъбурухъ, типIерихъ ва гьакIни Сафар вацрахъ галаз алакъалу мавгьуматар (суеверие) динда авач». Заз чидай гьалда, мавгьуматрихъ ягъан тийидайвал, и гьадис бес я.
