СУАЛ-ЖАВАБ
КапI авурдалай кьулухъ бязибуру кьилелай гъил алтадзава ва са вуч ятIани кIелзава. Ам Шариатда авай кIвалах яни?
Ферз тир капI авурдалай кьулухъ кьилин чIараривай гъил гвягъун Сунна (Пайгъамбардин ﷺ рехъ) я. Анас бин Малика лагьана: «КапI авурдалай кьулухъ Пайгъамбарди ﷺ гъил кьиливай гвязавай ва и гафар кIелзавай: «Бисмиллягьи-л-лязи ля илягьа илля гьува-р-рагьману-р-рагьим» (ТIабарани, Баззар) («Тухфату Закирин»).
ГъалатIар кваз «аль-Фатигьа» кIелзавай касдин гуьгъуьна аваз капI дуьз жезвани?
Сад лагьайди, араб чlалал дуьздаказ «аль-Фатигьа» кIелиз чин тийизвай инсандиз ам кIелзавайбурун вилик имамвиле акъваздай ихтияр авач, гьикI хьи «аль-Фатигьа» араб чlалал кIелиз чин тийизвайда са шакни алачиз ам кIелиз чизвай инсандилай гъалатIар гзаф ийида. Кьвед лагьайди, «аль-Фатигьа» кIелиз чизвай инсанрини бязи вахтара гъалатIар авун мумкин я. ГъалатIарни кьве жуьрединбур ава: капI чIур тийизвай ва ам чIурзавайбур. Эгер имамди капI чIурзавай гъалатIар ийиз хьайитIа, адан гуьгъуьна аваз ийизвай капI дуьз жезвач. Эгер имамди ва адан гуьгъуьна акъвазна капI ийизвай касди кьведани гьа са гъалатI ийиз хьайитIа, месела, «зад» гьарф, абуруз садаз-садан гуьгъуьна аваз капI ийидай ихтияр ава. Нагагь абуру гьар жуьредин гъалатlар ийизватlа, сада-садахъ галаз авур капl дуьз жедач («Ианату-тI-тIалибин»).
Бязи дишегьлийри гьижаб алукIзава ва гьа са вахтунда чпин кIвачер кIевзавач. Абур кIевун ферз яни?
КицIин кьурай хам кьурай парталдихъ галукьнаваз хьайитIа, са шейни авун герек къвезвач. Эгер адан кьурай чка кьежей парталдихъ, гьакIни кьежей хам ва я маса кьеж (гъер, цвар) кьурай парталдихъ галукьайтIа, ам ирид сеферда чуьхуьн лазим къведа: са сеферда накьвадалди (яни накьв вегьенвай целди) ва ругуд сеферда адетдин михьи целди. Нежесдай кьацIанвай шейэр чуьхуьдайла, чаз чир хьун лазим я, абур гьакI са тияндиз вегьена хкуьрун бес жезвач, икI хьайитIа нажас цик акатзава ва амни нажас жезва. ИкI тежедайвал абур садра кьванни авахьзавай цик кутуна чуьхвена кIанда. АкI чуьхуьн лазим я хьи, са кьилихъай атай яд парталдин маса патахъай хкатдайвал.
Заз зи иман зайиф жезвайди хьиз ава. Ам зайиф хьунин себеб вуч я?
Гьикьван инсанди гзаф ибадат авуртIа, гьакьван адан иман кIеви жезва. Гьикьван ибадатдикай яргъа хьайитIа, ибадат туртIа, гьакьван адан иманни зайиф жезва. («Фатава Мугьаммадия»).
Итимдиз вичин гарданда гимишдин занжур твадай ихтияр авани?
Ваъ, ихтияр авач. Гимишдин тупIалдилай гъейри маса безекралди мусурмандиз вич гуьрчегарун гьарам я. Гимишдин тупIал лагьайтIа, эрчIи ва я чапла гъилин (эрчIидан хъсан яз гьисабзава) бицIи тупIухъ акалун Сунна я. БицIи тупIарилай гъейри маса тупIарихъ ам акалун карагьат я, яни меслят къалурзавач («Мангьаджу-ль-Къавим»).
Азандин ван хьайила бязибур кIвачел къарагъна ацукь хъийизва. ГьакI авуна кIанзавани?
Ваъ, и кар я суннатрик, я эдебрик акатзавач. Амма акl авун къадагъа туш. Азандин ван хьайила гъиле авай кIвалах акъвазарун, къекъвезвай кас кьибледихъ элкъвена акъвазун, рахун тавун, азандихъ яб акалун ва адан чlалар тикрар хъувун меслят къалурзава. Анжах «гьаййа аля-с-салягь» ва «гьаййа аляль-фалягь» гафарин гуьгъуьнай «ля гьавля ва ля къуввата илля биллягь» лугьун Сунна я. Азандиз жаваб гайи касдиз Женнет жеда. Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьанва: «Инанмиш яз (рикlин сидкьидай) азандин чlалар тикрар авур, яни адаз жаваб гайи, кас Женнетдиз фида (Муслим). Гьакlни азан кlелай ва адан ван хьайи мусурманри Мугьаммад Пайгъамбардал ﷺ салават гъун ва махсус дуьа кlелун суваб я («Мангьаджу-ль-Къавим»).
Садакьадиз гайи гьи шей хьайитIани куьтягь тежер садакьа яз гьисабзавани?
Ваъ, адаз вичин шартlар ава. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Адаман велед кечмиш хьайила адан вири кlвалахар акъваз жезва, анжах пуд шейинилай гъейри: инсанри менфят хкудзавай илим; адаз дуьа ийизвай хъсан велед; садакьа аль-джария, яни давам жезвай (куьтягь тежер) садакьа». Садакьа аль-жария - им эцигзавай ва я туькIуьр хъийизвай мискIин, медреса, муьгъ, рехъ ва маса хийирлу имаратар, затlар я. А шейэрикай инсанри менфят хкудзамай кьван абур гайи касдиз суваб жезва. Месела, мискIин эцигай ва я адак вичин пай кутур касдиз ана инсанри капI ийизмай кьван, гьатта ам вич кечмиш хьайидалай кьулухъни сувабар кхьида. Гьакl хьайила, чун гъавурда акьурвал, гьи шейиникай хьайитIани давам жезвай садакьа (садакьа аль-жария) жезвач, ам анжах ишлемиш авунивай куьтягь тежезвай шейэрикай жезва («Ианату-тI-тIалибин»).
