Суал-жаваб
Кьейидахъ кIевиз шехьунар авуна лугьуз, адаз сурун азабар гуда лугьудай гафар дуьзбур яни?
Ибн Гьажар аль-Гьайтамиди вичин «Тугьфат аль-Мугьтаж» ктабда кхьизва: «Кьенвайдахъ, гьикI ам рекьидалди (идан патахъай алимрин гаф сад я), гьакI ам кьейидалай кьулухъни шехьдай ихтияр ава».
Адалай гуьгъуьниз Ибн Гьажара кхьизва: «Кьенвайдан лайихлувилерикай лугьуз, месела, ам хизандиз, къуншийриз гьихьтин хъсанди тиртIа ва икI мад, адахъ шехьун къадагъа я».
«ГьакIни къадагъа я суза ийиз кьенвайдан ерияр лугьун, гьатта шехь тийиз хьайитIани».
«Жуван хур гатуналди, парталар къазунуналди, чIарар чукIуруналди ва чухуналди, адетдин парталар алукI тийиз, абурун жуьре дегишаруналди дерт къалурун къадагъа я».
«Кьенвайдан хизанди ва мукьвабуру ихьтин ва я абуруз ухшар амалар авуна лугьуз адаз жаза гузвач. Кьенвайдаз гузвай жазадикай лагьанвай ихтилатар (адахъ ийизвай кIеви шелар ва сузаяр себеб яз) чIехи пай алимри, кьенвайда гьакI авун веси авунвай дуьшуьшдик кутазва. Бязи алимри лагьана хьи, кьенвайдаз жаза гуда, эгер ада чан аламаз акI авун къадагъа тавунваз хьайитIа, гьикI хьи ам кисна акъвазун разивилин лишан хьиз я. Гьавиляй лап важиблу я хизандиз, мукьва-кьилийриз ахьтин крар къадагъа авун» («Тугьфат аль-Мугьтаж»).
Инсанди Пайгъамбардин ﷺ Сунна кьиле тухузвач лугьуз, адаз туьгьмет ийидай ихтияр авани?
Сунна туна лугьуз, месела, чуру тун, кпIунилай кьулухъ азкарар кIелдай хесет тахьун ва мсб., инсандиз туьгьмет авун гьич виже текъвер кар я, вучиз лагьайтIа «Хъсанвилихъ эвер це ва писвиликай игьтият ая» асул фикирдик хъсан крар (Сунна, мандуб) ва нагьакьан крар (макругь) акатзавач. Амма гзаф назиквилелди, туьгьметар тийиз насигьат авуртIа жеда ва гьатта хъсан я («Аз-зважир ан иктирафиль-Кабаир»).
Гьижаб вуч я? Ам гьихьтинди хьун лазим я?
Гьижаб – им дишегьлиди алукIзавай партал я, ада чинилайни гъилин билегдилай гъейри вири беден кIевзава.
Сад тир Аллагьди ﷻ дишегьлийриз гьижаб алукIун ферз авунва. Им Пак тир Къуръанди тестикьарзава (мана): «Я Пайгъамбар, иман гъанвай дишегьлийриз лагь, къуй абуру чпин вилер чиле акIуррай ва чпин ягь хуьрай. Къуй абуру чпин гуьзелвилер виридаз къалур тавурай, анжах виле акьазвай чинилайни гъилерин билегрилай гъейри» (сура «Ан-Нур», 31-аят).
И аятдай аквазвайвал, Аллагьди ﷻ маса инсанрин вил акьуникай дишегьлийривай чпин беден кIевун истемишзава.
Гьижабдихъ агъадихъ галай шартIар ава:
1) чинилайни гъилин билегрилай гъейри вири беден кIевун;
2) итимрин вил акьадай жуьредин чIагайди тахьун ва гьакIни къати рангаринди тахьун;
3) кьелечI ва бедендин кIалубар чир жедай парчадинди тахьун;
4) алкIайди тахьун;
5) атиррин ни галайди тахьун;
6) итимрин парталдиз ухшарди тахьун.
Пайгъамбардал ﷺ салават гъунин важиблувиликай кхьейтIа жедачни?
Мугьаммад Пайгъамбардал ﷺ салават гъуникай мусурмандиз еке суваб ава. Салаватдин гьар жуьреяр ава – яргъи ва куьруь. Виридалайни куьруьди «Аллагьумма салли ва саллим аля Мугьаммад» ва виридалайни машгьур жуьре «Аллагьумма салли аля Мугьаммадин ва аля али Мугьаммадин ва саллим» я.
Пак Къуръанда лагьанва (мана): «Гьакъикъатда Аллагьди ва Адан малаикри Пайгъамбардал ﷺ салават гъизва, куьнени, эй муъминар, адал салават ва салам гъваш». И аятдин тафсирда лагьанвайвал, Аллагьдин патай салават – Адан регьим я, малаикринни муъминрин патай – хийир-дуьа. Халикьдин буйругъдиз табий жез кIанзавайда Пайгъамбардал ﷺ салават гъурай.
Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Са сеферда зал салават кIелай инсандал Аллагь Таалади Вичи цIуд сеферда салават гъида (яни цIуд регьимдик кутада) (Муслим). Халикьдин ﷻ регьимдик акатна кIанзавайда Пайгъамбардал ﷺ салават гъурай.
Мад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Зи тIварцIин ван хьайила, зал салават кIел тавур инсан халис шкьакь я» (Яни салават кIел тавур инсанди вичи-вич Аллагьдин ﷻ регьимдикай магьрумарзава, гьавиляй ам эвелни-эвел вичин гьакъиндай шкьакь я) (Тирмизи).
ГьакIни Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Зи умматдикай са касди заз (зун эхиратдиз фейидалай кьулухъ) салам гайила (салават кIелайла) Аллагь Таалади гьасятда зи руьгь бедендиз хкида ва за адан саламдиз жаваб хгуда» (Абу Давуд).
Гьар сеферда са гунагь хьайила за «астагъфируллагь» лугьузва. За дуьз ийизвани? Аллагьди ﷻ гунагьдилай гъил къачун патал вуч авун лазим я?
Инсанар гунагьар гъалатIар ва гунагьар ийидайбур яз халкьнава. Амма Аллагьдиз ﷻ чна чи гунагьар, гъалатIар ва тахсирар хиве кьуна гъил къачун тIалабна, зайифвал хиве кьуна кIанзава. Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Гунагьрикай туба (рикIин сидкьидай гъил къачун тIалабун) ийизвайди гунагьар авачирдаз тешпигь я». Маса гьадисда лагьанва: «Вун гьина аваз хьайитIани Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьухь, пис кIвалах авуртIа, адан гуьгъуьнай ам михьи хъийидай хъсан амал хъия ва инсанрихъ галаз хъсан рафтарвилер хуьх» (Бухари).
Гунагь хьайила, куьне хьиз «астагъфируллагь» (гъил къачу Аллагь) лугьун хъсан я. Амма и гафар бязибуру хьиз рикIе авачиз, анжах мецелди лугьуникай яргъа хьана кIанда. И гаф рикIин сидкьидай лагьайтIа, адакай хийир жеда. Идалайни гъейри, Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Гунагь хьайидалай кьулухъ гьакъисагъвилелди дастамаз къачуна, кьве ракат суннат капI авурдалай кьулухъ, Аллагь Тааладивай гъил къачун тIалабайтIа, Аллагьди ﷻ са шакни алачиз гъил къачуда» (сагьигь Абу Давуд ва Тирмизи).
ЧIуру ахвар акур чIавуз мусурманди вуч авуна кIанда?
Ихьтин арада агъадихъ галай кIвалахар авун меслят къалурнава:
- Кьил чапла патахъ элкъуьрна пуд сеферда тфу гун (кьеж галачир ва я са тIимил кьеж галай тфу) (Муслим);
- Пуд сеферда Аллагьдивай ﷻ шейтIандин писвиликай жув хуьн тIалабун, яни «А’узу биллягьи мина-ш-шайтIани-р-раджим» лугьун (Муслим);
- Гьич садазни а ахвар ахъай тавун (Муслим);
- Муькуь къвалал элкъуьн (Муслим);
- Муькуь къвалал элкъвена ксун хъувунилай къарагъна кьве ракат суннат капI авун хъсан я (Муслим);
ЧIуру ахварар акун тавун патал мусурмандиз суннат капI авуна, дастамаз гваз, дуьаяр кIелна ксун меслят къалурзава. Нагагь ксай арада хъварц (жин) къвезватIа, адакай хуьдай дуьа кIвале эцигун лазим я. Ахьтин дуьа Исламдин туьквендай маса къачуз жеда.
