Чин кIеви дуст
Дустуни мукьвал-мукьвал хабарар кьуналди («Валай и кар ийиз гьикI алакьайди я?», «Вучиз ваз гзаф дустар ава?») вич гужалди къакъудзава, зи гьар са гаф анализ ийизва, зарафатрин гъавурда акьазвач, гьар са куьлуь-шуьлуьдилай хъел къвезва, патав гвайбурал гьавалат жезва (гьа кар патал адавай гъуьл чара хьана ва чIехи пай дустар къакъатна). Заз адахъ галаз алакъа атIуз кIанзава, амма гьа са вахтунда ада заз хаинвал ва са писвални авурди туш. За вуч ийида?
Алимдин жаваб:
Дуст гьихьтинди хьана кIанзаватIа, имам аль-Гъазалиди лап иердиз ва дуьз лугьузва: «Хъсан дуст ам я хьи, вун гьикI ятIани дуьз ва хъсан крарин рекьелай алатна муьтIуьгъ тахьунин ва гунагьдин рекьел элячIайла, ваз дуьз хъжез куьмек гун вич мажбур яз гьисабна, вуж ваз насигьат гуз, вун дуьз рекьел эцигиз алахъзаватIа».
Ада мад лагьана: «Дуьз дуст ам я хьи, адаз ви нукьсандикай чир хьайила, ам дуьздал акъудиз алахъдач, амма лайихлувиликай ван хьайила, ам цIуд сеферда артух яз къалурда; вуна адаз хъсанвал авурла, ам рикIе хуьда (чуьнуьхда), вакай хийир акурла, рикIелай алуддач; вуна адан патахъай гъалатI авурла, адаз хъел къведач, эгер багъишламишун тIалабайтIа – багъишламишда».
Сада-садаз куьмек гун – дуствилин виридалайни важиблу ва къиметлу ерийрикай сад я. Гьар са иман гъанвай инсан дустуниз эдебдалди, бедендалди ва пулуналди куьмек гуз гьазур хьун лазим я. И арадал атанвай гьалда куь сад-садахъ галаз авай рафтарвилериз къимет гун лазим я, ва эгер ам дугъриданни куь дуст ятIа, масабуру хьиз, ам тун, адавай къерех хьун куь патай дуьз жедач. Адаз куьмек це, адахъ галаз рахух, адан акьулдин дережада аваз адахъ галаз рахух.
Чна дуствал ийиз разивал гудайла, дуьз ният хьун важиблу я, вучиз лагьайтIа ам лап жавабдар кIвалах я. Пайгъамбарди ﷺ вичин гьадисда лагьанва: «Инсан вичин дустунин динда жезва, гьавиляй куьн килиг, квез нихъ галаз дуствал ийиз кIанзаватIа» (ат-Тирмизи, аль-Гьаким).
Гьаниз килигна куь дустунин къилихдин патахъай сабур ая: мумкин я, ам гзаф крарин гъавурда авач, амма рикIин сидкьидай квехъ галаз санал жез, квез ухшар авайди жез кIанзава, вичиз дустар хьана кIанзава, ва икьван чIавалди ада квез хаинвал тавуни адаз квехъ галаз вафалу дуствал авайди къалурзава.
Пайгъамбардин ﷺ са гьадисда лугьузва: «Нагагь кьве касди дуствал ийизватIа, абурукай низ вичин дуст гзаф кIанзаватIа, Аллагь Тааладизни ﷻ ам гзаф кIанзава» (ат-Тирмизи).
Психологдин меслят:
Сифтени-сифте кьил акъудна кIанда, гзаф писвал гьина аватIа. Ина бубайрин мисалда хьиз я: кьве писвиликай тIимилди хкязава. Са патахъай – адахъ галаз дуствал ийиз давамарун, адаз хъел къвез кичIевиляй, гьа са вахтунда рикIяй ам такIанз, муькуь патахъай – алакъаяр атIун ва къакъатунин нетижайрин хажалат ада вичи чIугвадайвал.
Им эгер куь месэла векъивилелди гьялайтIа. Гьа инал суал арадал къвезва: гзаф писвал гьина ава? Аквадай гьалда, адавай яргъа хьун ва адаз арадал атай гьал веревирд ийидай мумкинвал гун хъсан я.
Гьелбетда, эдебдин гьакъиндай ада вич тухузвай къайда гьич виже текъверди тирдакай лагьайтIа жеда ва а кар себеб яз адан уьмуьрда вири адаз кIандайвал жезвач. Эгер адалай са тIимил кьванни вичи ийизвай крар анализ ийиз алакьзавайди ятIа, адавай вичиз нетижаяр хкудиз жеда ва абуру гележегда адаз са кьадар четинвилерикай кьил къакъудиз куьмек гуда.
Дуьз лагьайтIа, и дуьшуьшда квез четинвал арадал атун мумкин я, гьикI адал и важиблу информация агакьардатIа лугьуз. Гьайиф хьи, чIехи пай инсанар чпин хийирдиз ийизвай критикани кьабулиз гьазур туш, ва виридалайни гзаф гьалтзавай жаваб – инкар авун я. Им са патахъай, муькуь патахъай лагьайтIа, инсанди вич кутуг тавур тегьерда тухузвайдакай лугьуз гьар садалай алакьдач.
Адаз сирер ачухун тIимиларунилай, жуван кIвалахрикай тIимил лугьунилай ва адахъ артух итиж тавунилай башламишайтIа жеда. Фад ва я геж ам вич квевай яргъа жеда.
