Суал-жаваб
НекIедихъ галай аялдин цвар галукьай партал чуьхуьн герек яни?
Малум тирвал, цвар нежес я ва ам галукьай чка чуьхуьн лазим я, гьикI маса нежесар, месела, иви, ирин ва икI мад галукьайла чуьхуьзватIа.
Идак акатзавач кьве йис тахьанвай (вацран календардай) ва дишегьлидин, я тахьайтIа гьайвандин некIедилай, шурадилай, къаймахдилай ва некIедин чарчелай гъейри са затIни тIуьн тавунвай гададин цвар. Гьа икI, ахьтин аялдин цварадай чиркин хьанвай чкадиз яд хъчин бес жезва, яни ам чуьхуьн чарасуз туш.
Ихьтин къарардиз къуват амукьзава, нагагь аялди хурмадин кIус туькьуьнайтIа, аял хайила гьакьикь ийидайла, я тахьайтIа дарман хъвайитIа, гьатта адакай чандиз кфетлувал авайди яз хьайитIани. Эгер ада тIуьн хьиз яд, мижеяр, дуьдгъвер, ниси, хапIа ва икI мад ишлемишнаваз хьайитIа, кьацIай чкадиз гьакI яд хъчин бес жедач – ам лазим тир къайдада чуьхвена кIанда.
НекIедин къаришмайриз талукь яз лагьайтIа, абур ишлемишуни винидихъ лагьай къарар чIурзава, вучиз лагьайтIа абурук неинки нек ква, гьакIни жуьреба-жуьре набататрин ягъар, витаминар ва икI мад.
Къейд:
Эгер ахьтин аялдин цвар, месела, парталдихъ галукьнаваз хьайитIа, яд хъчедалди а чка шуткьунун лазим я, а чкадик цвар кумукь тийидайвал, я тахьайтIа ам кьурурна, ахпа хъчеда. Нагагь цвар, месела, полдал экъичнаваз хьайитIа, сифте а чка пек гуьцIна михьи авун ва я кьурурун лазим я.
И къарардин арифдарвал ам я хьи, гадаяр рушарилай гъилерал гзаф кьазва ва парталрихъ цвар галукьунин мумкинвал артух я, гьавиляй динди кьезиларзава. ГьакIни рушарин цварадилай гадайрин цварадиз нидин, рангунин ва икI мад патахъай тIимил дурум гудай хас тир лишанар авайди я.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Нигьаят аль-Мугьтаж»)
Закатдин эменни гьина паюн лазим я: иеси яшамиш жезвай чкада ва я адан мал-девлет авай чкада?
Эгер эменнидин иеси са хуьре, эменни маса хуьре аваз хьайитIа, адалай къвезвай закат эменни авай хуьре яшамиш жезвай кесибриз пайзава, вучиз лагьайтIа а чкадин кесибриз эменни аквазва ва ам авайди чизва ва адакай чпиз закат гудайдак умуд кутазва. Нагагь йис акьалтIайла эменни хуьре амукь тавуртIа, закат виридалайни патав гвай хуьруьн кесибриз пайда.
Рекье авай алвердал машгъул касдин закат гунин вахт алукьайла, ам гьина аваз хьайитIа, гьана гуда.
Гьар чкайра авай мал-девлетдилай закат гьар хуьре гьикьван эменни аватIа, гьадан кьадардив кьурвал пайда, эгер закатдин сагъ затI паюн герек текъвез хьайитIа. Месела, нагагь инсандин 20 хеб са чкада ва 20 – маса чкада аваз хьайитIа, са хеб кьве патал пайдач, закат сагъдиз гуда – са хеб а хуьрерикай са хуьре, амма им нагьакьан кар я.
И нагьакьанвиляй экъечIиз жеда кьве лапаг гуналди, гьар са хуьре са лапаг, я тахьайтIа закатдин сагъ са лапаг имамдив ва я закат паюн патал векил авунвай касдив вугана, абуру муьгьтежбурун арада пайдайвал.
(«Равдат атI-ТIалибин», «Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз)
Киридин икьрардин патарикай сад кьейи дуьшуьшда киридин икьрар пуч яз гьисабзавани?
Киридин икьрардин патарикай сад кьейила икьрар пуч яз гьисабзавач. Киридиз вуганвайди ва я киридиз къачунвайди кьейила, киридиз къачунвай эменнидин патахъай ихтиярар абурун варисрал физва, та киридин икьрардин вахт куьтягь жедалди.
Нагагь са касди тайин кIвалах авун патал инсан кьунваз хьайитIа, амма гьа кьунвай фяле кIвалах куьтягьдалди кьейитIа, и гьалдин патахъай къарар ихьтинди я: мумкинвал аваз хьайитIа, кьенвай касдин мал-девлетдикай пул гана а кIвалах куьтягьун патал инсан кьазва. Эгер ахьтин мумкинвал авачиз хьайитIа, кьунвай фяледин варисдиз а икьрар пуч яз гьисабдай ва я а кIвалах тамамарна адай гьакъи къачудай ихтияр жезва. Нагагь кIвалах куьтягьун патал ада са карни тавуртIа, кирида кьунвай касдиз киридин икьрар пуч ийидай ихтияр ава.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж»)
Вуч ийида, эгер тIалакь гунин ва я абурун кьадардин патахъай шак аваз хьайитIа?
Нагагь гъуьл тIалакьдин патахъай шаклу жез хьайитIа – ада папаз тIалакь ганани, ганачни, я тахьайтIа ам са кардихъ галаз алакъалу авуна ва я тIалакь алакъалу авунвай са кар хьана ва икI мад – тIалакь жезвач.
Эгер тIалакь ганвайди гъуьлуьн рикIел аламаз хьайитIа, амма абурун кьадардин патахъай шаклу яз хьайитIа, виридалайни тIимил кьадар гьисаба кьазва. Нагагь ам шаклу жез хьайитIа, месела, ада кьвед ва я пуд тIалакь ганани, кьве тIалакь гайидай гьисабда.
Амма ихьтин гьалара игьтиятлувал авун ва шаклувилерикай мукъаят хьун хъсан я. Месела, сад лагьай дуьшуьшда, гъуьл тIалакь гунин патахъай шаклу жезвайла, тIалакь жезвачтIани, иддадин вахт куьтягь жедалди паб хкунин гафар лугьун хъсан я, я тахьайтIа иддадин вахт алатнаваз хьайитIа, цIийиз некягь хъувун, эгер адаз папахъ галаз яшамиш жез кIанзаваз хьайитIа. Нагагь идалай кьулухъ адаз папахъ галаз яшамиш жедай ният авачиз хьайитIа, ада тIалакь гун лазим я, адавай кьве рикIин тушиз масадаз гъуьлуьз физ жедайвал.
Кьвед лагьай дуьшуьшдиз талукь яз лагьайтIа, кьвед ва я пуд тIалакь гунин патахъай гъуьл шаклу тирла, и вахтунда виридалайни тIимил кьадар гьисаба кьазватIани ва адалай кьулухъ папахъ галаз яшамиш жедай ихтияр аватIани, ада тIалакь пудра ганвайдай гьисабун хъсан я.
Имам ат-Тирмизиди Пайгъамбарди ﷺ икI лугьузвай гьадис гъизва: «Ваз шак гъизвай крарикай игьтиятвал ая ва вун шаклу тийизвай крарал амал ая».
(«Тугьфат аль-Мугьтаж»)
Къушар кьефесда хуьдай ихтияр авани?
Туьтуькъуш, хъипибилбил (канарейка) ва масабур кьефесда хуьдай ихтияр ава абурун манийриз яб гун, килигун ва абурухъ галаз къугъун патал, абуруз зиян тагана, эгер абур хуьнин шартIар (тIуьн гун ва икI мад) кьиле тухуз хьайитIа.
И къарадиз делил яз алимри Анаса агакьарай Пайгъамбардин ﷺ гьадис гъизва: «Пайгъамбар ﷺ чахъ галаз мукьвал-мукьвал рахадай ва зи стхадин Нуайр лакIаб алай нуькI кьенваз акурла, ада зарафатдив лагьана: «Я Абу Умайр, Нуайраз вуч хьана?» (Аль-Бухари).
