Тар дувулри хуьзва, инсан тухумди
Тар дувулри хуьзва, инсан тухумди
Дагъустанвияр патал тухум – им уьмуьрдин, яшайишдин са чIехи имарат хьиз я. Тухумдик вири мукьвабур акатзава. Тухум – им дагъустанвийрин дегьзаманрилай атанвай мукьвавилин къайда я. Адетдалди гьар са дагъустанви, Дагъустандин гьар са хизан са гьи ятIа тухумдик акатзава.
Дагъустандин гьар са хуьр са шумуд магьледикай ибарат я. Гьар са магьледа санал са шумуд тухум яшамиш жезва. Ахцегьа 40 тухумдихъ агакьна хизанар яшамиш жезва. Кьурагьа машгьур тухумар «Мирчияр», «Манчарар», «Кьадияр» я, Кьасумхуьрел – «Якьубханар», Вини ва Кьулан СтIалдал – «Пирияр», Бутхуьре – «Салманар», Шихидхуьре – «Керимар», «Загьирар» ва масабур. Хуьруьн тухумрикай тир инсанар къе Дагъустандин шегьерра, Россиядин маса республикайра, гьатта дуьньядин маса уьлквейра яшамиш жезва. Гьина яшамиш жезватIани, дагъустанвийри чпин тухумар, хайи хуьрер ва Ватан – Дагъустан рикIелай алудзавач, адаз къимет гузва. ИкI гьамиша хьайиди я, хьунни лазим я.
Гьар са дагъвидиз, гьар са аялдизни кваз, вичин тухумдин ирид ата-бубаяр, диде-бубадин ирид несил чир хьана кIанда. Тухумда яшамиш жез, аял чIавалай инсандиз вичин мукьва-кьилияр – имийрин, эмейрин, халайринни халуйрин аялар (вахар, стхаяр) – чир хьун лазим я. Абурухъ галаз яргъал уьмуьр кечирмишнавай са тухумдин инсанар, хванахваярни рикIел хвена кIанда. Тухумди инсан ва адан хизан патан чIуру таъсирлу крарикай, абурун пис таъсирдикай хуьзва. Тухумдин садвили инсанриз сада-садаз куьмек ийиз, сада-сад хуьз куьмек гузва. Гьар са тухумдихъ вичин тIвар ва фамилия ава. Гзаф тухумри чпин бине кутур ксарин тIвар ва фамилия хуьзва.
Тухумдин дувул яргъа ава. Тухумдихъ вичин кьил ава, дагъустанвийри ам виридалайни чIехиди яз гьисабзава. Я туш, виридалайни чIехидан разивал аваз, тухумдин кьил яз виридалайни камаллу, савадлу, викIегь чан авай, вичелай кар алакьдай, вичин гафуни таъсирдай ва мутIлакьвал квачир инсан хкяда. Тухумдин инсанри чпин кьиле акъвазнавайдаз яб гана кIанда. Гьар са тухумда гьуьрметлу инсанар ава. Тухумдин яшдиз гъвечIи инсанар, са кар-кIвалах ийидайла, чIехибурал алукьда. Абуру чпиз меслят къалурайвал авун лазим я. Дагъустандин адетралди инсандин тербиялувал анжах адан гьерекатрай, амалрай, ийизвай гьар са кардай ваъ, эвелни-эвел ам вичин тухумдив эгечIунай аквада. «Низ вичин тухум кIандатIа, гьадаз вичин халкьни кIанда», – лугьузва халкьдин мисалди.
Гафарин манаяр: ибарат хьун – са никай, квекай ятIани тешкил хьун; несил – са вахтунин, девирдин инсанар; савад – образование, чирвал (илимдалди) къачун; мутIлакь – вичин гъиляй затI акъат тийидай кас, шкьакь, мискьи.
