Кимин адетар
Кимин адетар
Инсанрин ва тухумрин майилар, къайгъуяр, майишатдин ва кьилдин ксарин крар-кIвалахар, фикирар сад хьайила, жемятни санал, са кIватIалда сад жеда.
Жемятдиз вири инсанрин векьин уьруьшар, сувар, тамун гапIалар ва масабур санал жедайвал икьрар кьабулдай, вири инсанри, тухумри абурукай сад хьиз менфят къачудайвал ийидай ихтияр ава. Цанар цун, векь ягъун, гвенар гуьн, бегьер кIватIун, цин чешмеяр, рекьер рас хъувун, муькъвер эцигун, тIебиатдин бедбахтвилерихъ галаз женг чIугун ва гзаф маса крар вири жемятдин хиве ава. Жемятдихъ вири патал са чатухъан, нехир, суьруь хуьдай нехирбан, чубан жеда. Абуруз чпин зегьметдин гьакъини вири жемятди гуда.
Жемятдихъ вири патал кимни жеда. Дагъустандин халкьарихъ гьардахъ «ким» манадин вичин гаф ава: даргийрихъ – «гумай», лакрихъ – «курча, рутулрихъ – «гим» ва масабур.
Ким хуьре гьар юкъуз итимар кIватI жезвай кьилдин чка я. Кимихъ анал къвезвай инсанри чеб кьиле тухудай дережаяр ва адетрихъ галаз алакъалу къайдаяр ава. Кимел итимар чеб кIвалахдикай азад тир чIавуз кIватI жеда.
Агъсакъалар чпиз тайинарнавай чкайрал ацукьда. Абурувай са тIимил яргъал хизанар авай итимар, абурувай яргъал жегьилар ацукьда. Мадни яргъал – жаванар.
Кимел гьар са кIеретIдихъ вичин мажбурнамаяр ва ихтиярар ава.
ГъвечIибуру чIехибуруз яб гуда. Инсанрин вилик ички хъванваз атун къадагъа я. ЧIехибур алай чкадал кендирагъ жакьваз, пIапIрус чIугваз, сивяй чиркин гафар акъудиз ихтияр авач (ички хъун, пIапIрус чIугун, сивяй чиркин гафар акъудун Ислам динда гьарам я, ачухдаказ, яни инсанрин вилик и амалар авун генани пис гунагь я – ред.). Кимел алачир инсанрикай пис рахун кутугнавач.
Зайиф ксар ва гъвечIибур бейкефардай ихтияр авач.
И дережайри, къанун-къайдайри намуслу ва тамам инсан жез куьмек гузва. И дережаяр инсандиз са чIавузни ва са куьналдини вичин тIварцIихъ, фамилиядихъ, тухумдихъ галаз алакъалу намус-гъейрат кьацIур тавун, ам хуьн патал герекбур я.
Шайдабег Мирзоев, ДГПУ-дин профессор
