Гьар са кардиз вичин алхиш (хийир-дуьа)
Чи халкьдин адетралди алхишар инсандиз вич хайи йикъалай ийизвайди я. Таза аял мубарак ийиз атайбуру хизандиз ва диде-бубадиз ихьтин алхишар ийида: «Къуй квез Аллагьди ам мягькем руьгьдин инсан авурай!»,
«Къуй Аллагьди квез адахъ галаз куь рикIиз кIандайвал яшамиш жедай мумкинвал гурай!», «Къуй Аллагьди квез адав анжах хъсан крар ийиз турай!», «Къуй Аллагьди адав квез анжах шадвилер гуз турай!»
Эгер ханвайди эркек аял ятIа, чIехибуру диде-бубадиз алхишда:
«Къуй ам куь тухум хуьдай дестек хьуй!», «Диде-бубадиз ва чIехибуруз къуй ам къадри авай велед хьуй!», «Куьн патал адакай бахтлу велед хьуй!»
Ахпа, аялдиз тIвар гудай юкъуз, бицIеказ вичиз ихьтин алхишар ийида:
«ЧIехи хьухь, кьегьал! Дагъларилай зурба хьухь! Къуй ви къилих чи рагарилай кIевиди хьуй! Булах хьиз, михьи кас яз чIехи хьухь! Ваз вичин тIвар ганвайдаз ухшарди хьухь!»
Аялдин диде-бубадиз сагълам ва дугъри балаяр чIехи авун алхишда. Аялриз вафалу балаяр яз чIехи хьун, диде-бубадин зегьметриз къимет гуз алакьдайбур, тухум, Ватан ва халкь кIанибур яз чIехи хьун алхишда. ЧIехибурун алхишрив къадирлувилелди эгечI ва абуруз дериндай фикир це. Квез куьне авур са гъвечIи хъсанвилиз, куь патай куьне гайи са чими саламдиз, ачух рикIив куьне лагьай са хъсан гафуниз абуру гьикI къимет гузватIа, абур куьне гьикI шадарзаватIа, аквада.
«Бахтлу хьуй!», «Яргъи уьмуьр авайди хьуй!», «Аллагьдиз кIаниди хьуй!», «Ви хайибур яшамишрай!», «Вакай камаллу кьегьал велед хьуй!», «Уьмуьрда ваз анжах хъсанвилер хьуй!», «ЧIехиди ва сагъламди яз яшамиш хьуй!», «Сагълам чан гуй!» «КIвачихъ берекатар хьуй!» ва гзаф маса алхишар гьа жергединбурук акатзава. И алхишар вири квелай, куь къени крарилай рази яз ийизвайбур я.
Хъсанвилиз хъсанвал авун кьегьалвал я
Куьне фикир це, чIехибур аялрилай акьван рази хьайила, аялар чеб яшлубурув рикI гвачиз эгечIун мумкин яни? Ваъ, гьелбетда. «Дугъривилиз дугъривилелди жаваб гуда – кьегьал я вун, писвилиз хъсанвилелди (дугъривилелди) жаваб гуда – камаллу я вун», – лугьуда дагъвийри. Гьавиляй, гьар са касдиз, гъвечIи чIавалай эгечIна, инсанриз лугьудай гзаф герек алхишар чир хьана кIанда.
Са инсандиз алхиш ийидайла, адан яш, гьал-агьвал, зегьметдин ва ял ягъунин шартIар гьисаба кьуна кIанда. Дагъустанда сада-садаз герек чIавуз алхишар авун жуван дидед чIалал кьиле тухвана кIанда. Дагъустандин халкьарихъ вири дагъвийриз хас ва гьардахъ вичин кьилдин алхишар ава. Дагъустанда инсандин культура, инсанди вахтунда ва чкадиз, кардиз талукь алхиш жагъурунайни, ам а кардихъ галаз кьадайвал лугьуз алакьунайни ачухдиз аквада.
Халкьдин алхишар – им инсанвал къалурзавай тамам са илим я. И илимдивай тарс, чирвал къачу. Виринра ва вири хъсан крарилай разивал къалура! Жуван диде-бубадилай, тухумдилай, халкьдилай, жуван хайи Дагъустандилай ва Ватандилай рази веледар яз чIехи хьухь!
Низ ва гьихьтин алхишар ийида?
Эвелни-эвел рикIел хвена кIанда: вичиз авур гьи хъсанвилиз хьайитIани, инсан «Сагърай вун!» («Чухсагъул») лугьуниз мажбур я. Дагъустандин вири халкьарихъ разивал къалурдай са гаф ава: «Баркалла!» «Чухсагъул» гаф лезгийрини, къумукьрини, азербажанрини, табасаранри ишлемишзава. Мадни артух гужлу, рикIин деринрай къвезвай алхишар ава. Аварри лугьуда: «Нужее (дуе) кIудияб баркалла!»
(Ваз еке чухсагъул), лезгийри – «Ваз лап рикIин сидкьидай чухсагъул!» Жавабни вири дуьшуьшра алхиш галайди хьун лазим я: «Куьнни сагърай!» («Вунни сагърай!») Разивал малумардай маса жуьреярни ава: «Сагърай вун!», «Вал рикIивай рази я зун!», «РикIин сидкьидай валди разивал къалурзава за!» ва масабур. Инсандилай вичиз авур хъсанвилиз анжах хъсан гафар лугьуз алакьна кIанда, вахтунда вичин гъалатІар хиве кьазни алакьна кIанда.
Ихьтин дуьшуьшра лайихлудаказ багъишламишун тIалабизни алакьна кIанда:
«Минет хьуй, багъишламиша!», «Аллагьдин хатурдай багъишламиша!», «Са хата хьана завай – гъил къачу!» ва масабур. И ва маса алхишарни багъишламишунар инсандиз вичин гьар йикъан уьмуьрда герекбур я.
ШАЙДАБЕГ МИРЗОЕВ, ДГПУ-ДИН ПРОФЕССОР
