Омар Хаям – алим яни, тахьайтIа шаир?
Омар Хаям – са манадин кас туш. Адан рубаияр, мумкин я, Пушкинан ва я Некрасован шииррилай гзаф лугьузваз хьун. Амма адан девирда яшамиш жезвай инсанрин арада ам шаир хьиз ваъ, алим хьиз машгьур тир.
Адан тIвар Хаям («Алачухар туькIуьрайди»), мумкин я, адан буба машгъул жезвай кардилай арадал атанва – ам парчаяр ва ягълухар маса гудай савдагар тир. Чи игитдин тамам тIвар – Гъиясаддин Абу-ль-Фатгь Омар ибн Ибрагьим аль-Хаям Нишапури я. Ам Персиядин (гилан Ирандин) рагъэкъечIдай пата авай Нишапури шегьердай я. А чка Каспий гьуьлуьн рагъэкъечIдай ва кьиблединни рагъэкъечIдай пата ава.
Фикирзавайвал, Омар Хаям 1048-йисуз девлет авачир савдагардин хизанда хана. ТIегъуьн авай вахтунда дидени буба кьейила, адан 16 йис тир. Гадади медреса акьалтIарна, диндин илимар, ахпа медицина чирна ва адаз гьатта духтурвилин пешекарвилин дережани гана. Амма духтурвили ам дуьм-дуьз илимрилай тIимил желб ийизвай – адан халисан ашкъи математика хьана.
Нишапурда са кьадар агалкьунрив агакьайла, ам Самарканддиз (алай вахтунда Узбекистанда ава) фена. Амма чешмейрихъ агъайтIа, гьеле ам фидалди ада алгебрадай «Рисала фихл-барахин Шала масаил ал-жабр вауль-мукабала» трактат («Месэлаяр дуьздал авуникай трактат) акьалтIарна.
Математикадин акьулди Омар акьван машгьур авуна хьи, сельжукрин султан Малик-шаха адаз астрономиядай гуьзчивилер тухун патал меркездиз, Эсфахан шегьердиз теклифна, вучиз лагьайтIа календарда дегишвал туна цIийикIа туькIуьр хъувун фикирда авай. И кар авун патал ана обсерватория (гъетерин, гьавадин дегишвилер ахтармишдай дарамат) эцигнавай. Идан нетижани Жалали (ракъинин календарь, гьисабунин эвел мусурманрин календардал ацалтзава) тIвар алай цIийи календарь арадал атун хьана.
Омар Хаям са тIимил фад, Арифдарвилин КIвал лап абад хьанвай вахтунда ханвайтIа, чаз генани дуьз календарь жедай, математика лагьайтIа генани цIийи ачухунрай ацIудай.
Амма Омар Хаямаз машгьурвал илимди ваъ, шиирри гъана.
Ам кьейидалай кьулухъ анжах кьве виш йис алатайла, абур халкьарин гегьенш къатариз раиж хьана. Амма гьатта гьа вахтундани абур адан тахсир субутарзавай делилар хьиз ишлемишзавай. Гьа и кар себеб яз чаз малум тир кьуд цIарарин са пай Омар Хаяма ваъ, адаз аксибуру туькIуьрнавайбур тир лагьай фикир ава.
ГЬУЬРИЗАДА КАМАЛОВА
