Экъуьгъунар ва чиркин гафар

Эдебсуз гафарикай кхьинин фикир завай зи руша зун экъуьгъунриз гьикI килигзава лагьана рикIивай хабар кьурла ва зи дуст руша лагьайтIа, аялрин чатдикай ахъаяйла, гьина ада ихьтин гафаралди «эгер куь диде-бубайриз ибур акунайтIа, абуруз куь патахъай регъуь жедай» гъвечIи аялрин намусдихъ эвер гуз кьетIайла атана. Маса дуст руша лагьайтIа, вичин гъуьлуьхъ галаз авай рафтарвилерикай ахъайдайла, эхиз тахьана чIалан эдеблувилин къайдайрин вири сергьятар чIурна.

Зи рикIел алама, гьикI зи чIехи бубадин дидеди, ам агьваллу лежберрикай тир, адаз суьргуьн, дяве, гъуьл телеф хьун, рушан кьиникь, кефер пата яшамиш хьун акунатIани, гьич садрани чиркин гафар лугьудачиртIа. Ада гьакьван чиркин гафар лугьун инсандин лайихлувилелай агъуз яз гьисабна, гьа кьетIенвал зани кьуна. «Халкьдин фикир» фондунин малуматралди, къе Россиядин 70 % кьван агьалийри чпин чIала айиб гафар ишлемишзава. РФ-дин къанундалди инсанар алай чкайрал чиркин гафар лугьунай «ГъвечIи хулиганвал» статьядай жаза къвезва. ГьакIни ахьтин гафар социальный сетра ишлемишун къадагъа я.

Чиркин гафарин тарих

Къадим заманада экъуьгъунар лап гужлу суьгьуьрдин алат хьиз авай: экъуьгъунин ицитIунар гзаф адетрин лишан тир. Динар атайдалай кьулухъ бутпересрин адетрихъ ва экъуьгъунар ийидай гафариъ галаз женг чIугун башламишна, абур къадагъа тирбур ва рахунра виже текъвербур хьана. Экъуьгъунар ийидай гафар яргъалди ахтармишнавачир, гьатта В.И. Даляни абур гафарганда тунвач (ахьтин гафар хейлин геж акъатна), ада анжах «мурдарвал» («скверна») гафуниз баян ганва – «Аллагьдиз такIан вири крар» хьиз; маса гафаралди, чиркин гафар – мурдар ва айиб кар я.

Къадагъайризни килиг тавуна, экъуьгъунар чIала амазма ва вилик физва. Экъуьгъунриз суьгьуьрдин къуват амач, амма пис эсерлувал адан кьетIенвал яз амазма. Ф. Д. Достоевскийди кхьенва: «Урус инсандивай вичин гьиссерин вири рангар са эдебсуз гафуналди лугьуз жеда». Амма эгер чун и цитата къачунвай акьалтIай мана квай паюниз килигайтIа, чаз аквада хьи, Достоевскийди а гафар мез текъвез са гужалди рахазвай пиян касдиз талукь яз лагьанва, адаз лагьайтIа, вичин гьиссер са гафуналди лугьуз регьят я.

Экъуьгъунри инсандиз гьикI эсер ийизва

Алай аямда экъуьгъунар гьиссери таъсир авун патал ишлемишзавач, абур предложенидин гафар садсадахъ галкIурун патал ва я аралух гаф хьиз, я тахьайтIа гьар са гьалдиз къимет гун патал ишлемишзава, ида лагьайтIа, чи фикирар ва гужлу гьиссер кесиб хьунал гъизва. ЧIал гьикьван тамам хьайитIа, гьакьван санлай халкь вилик финин ва адан медениятдин дережа хкаж жеда хьи. Урус чIал – виридалайни вилик фенвай, девлетлу ва эсерлу чIаларикай сад я, гьавиляй а карди пашманарзава хьи, гьакьван гуьрчег, къуватлу ва чIехи чIал аватIани, гзаф урус инсанри ам ишлемишзавач ва сад-садахъ галаз рахадайла, инсанрин чIалаз усал ухшарвал авай экъуьгъунар ишлемишзава.

Латин халкьдин мисалда лагьузва: «Айиб гафарин арада яшамиш хьун беябурчивал я». Экъуьгъунар гзаф инсанар кьиникьин яракьдихъ гекъигиз жеда, вични акьван масад рекьидай ваъ, гьикьван жува-жув рекьидай яракь ятIа. 20-асирдин эхирдай биолог тир П. Гаряева ахтармишунар тухвана. Нетижада ада субутна хьи, эдебсуз гафари радиациядин таъсирдик жезвай хьтин (10-40 агъзур рентгендин, вичикди ДНК-дин цIиргъер кьатI жезвай, хромосомар чкIизвай) дегишвилер (мутацияр) арадал гъизва ва инсандиз дуьзар хъийиз техжер зарар гузва.

Экъуьгъунри динсузвилел, акI хьайила чIуру рекье хьунал, кьили кIвалах тавунал, халкь терг хьунал гъизва. Экъуьгъунар ишлемишун инсанрин арада чукIун тIугъвалдихъ галаз гекъигиз жеда, вучиз лагьайтIа айиб гафар лугьузвайбурун яш жегьил хьанва.

Вучиз аялри экъуьгъзава

Идан себеб чIехибурулай чешне къачун, тафаватлу жез ва я кичIе туширди жез кIан хьун я. Къейд авун лазим я хьи, гьатта эгер хизанда чIалан михьивилел гуьзчивал ийиз хьайитIани, ам и хизандай тир аялди садрани са айиб гафни лугьудач лагьай чIал туш. Аялар ва аял кьилер (подростокар) интернетдал кьадардилай гзаф машгъул хьуни ва бес кьадар художественный литература кIел тавуни абур чIала ишлемишдай гафар тIимил чир хьунал гъида. 3-5 йис хьанвай аялар айиб гафарин гъавурда акьазвач.

Абуру чIехибурухъ галаз а гафар тикрар хъийизва, абуру лагьайтIа, зарафат патал аялриз а гафар чирун мумкин я. 5-7 йис хьайи аялри экъуьгъунар диде-бубайрин кIеви къайдайрал наразивал къалурунин алат хьиз аннамишна ишлемишзава. 8-12 йисалай гъавурда акьазва, гьина экъуьгъайтIа жеда, гьина жедач.

Аял кьилери эдебсуз гафар инсандиз гужлу гьиссер хьайила ишлемишда. А яшда авайбур жуван аслу туширвал субутариз, жуваз кIандайвал жув тухуз, инсанрин фикир, чIехибурун къадагъаяр кваз такьаз чалишмиш жезва. Эдебсуз гафар, алазни алачизни абур ишлемишун аялдиз вичи-вич чIехида хьиз тухузвайдан лишан жезва.

Аялри ва аял кьилери лугьузвай эдебсуз гафарин вилик пад кьадай чарайрин къайдаяр ава:

• Жуван рахунар эдебсуз гафарикай михьи авун ва аял алай чкадал абур садрани ишлемиш тавун.
• Нагагь масабур алай чкадал аялди экъуьгъунар авуртIа, жуван гьиссер хуьх, гуьгъуьнлай ам гъавурда тур хьи, ам лап акьулсуз кар хьайиди ва ида куьн пашманарайди.
• Эгер экъуьгъунар ихтилатриз адан таярилай атанвайди ятIа, пис къимет гуз алахъмир – ада а кар пис кьабулда.
• Кутугай дуьшуьш хьайила къайдадалди галай-галайвал рикIел гъваш хьи, айиб гафар лугьузвай инсанар гьикьван эйбежер яз аквазватIа.

Диде-бубайривай ва муаллимривай жуьреба-жуьре къайдайралди ва кIвалахдин жуьрейралди, жуван чешнедалди аялрин руьгьера ахлакьдин медениятдин бинеяр тваз, ахлакьдин гьиссер хвена чIехи ийиз, гележегдин несилдик рахунрин михьивал ва ахлакь кутаз алакьдай кар я. Экъуьгъунриз чукIурдай къуват ава, чир тахьуни жавабдарвиликай азад ийизвач, акI хьайила, эдебсуз гафар ишлемишзавай гьар са касди фикирна кIанда, ада а гафаралди вуч лугьузватIа, гьикI абуру адан ахлакьдин ва руьгьдин гьалдиз таъсир ийизватIа ва а кар давамарайтIа хъсан яни, тахьайтIа акъвазарайтIа.