Ихтибарвилиз хаинвал ийимир!
«Аманат» гафуниз араб чIалай таржума авурла са шумуд мана ава: «дуьзвал», «вафалувал», «ихтибарлувал», «гирав», «керчеквал», «ирс» ва гьатта «секретарар».
Мусурманрин илимдин терминологияда «аманат» гафуни хуьн патал вугузвай затI къалурзава. Гзаф дуьшуьшра аманат хуьн къимет тагудай икьрар я ва ана важиблу кьве себеб ава: вугузвайдан ихтибарвал ва хуьзвайдан жавабдарвал. Чакай гьар садакай ихтибарвал ийизвайдини хьун мумкин я, гьакIни хуьзвай шейинин жаваб гузвайдини.
Аллагь Тааладин аманатар
Халикьди ﷻ чал гзаф кьадар аманатар ихтибарнава, абур чна мукъаятлувилелди хуьн ва Ада истемишнамазди сагъ-саламатдиз вахкун лазим я.
1. Руьгь
Гьар са инсан михьи ва гунагь квачир руьгь аваз хазва. Адан уьмуьр хайи вахтунилай башламишзава ва эхир авачиз, эбеди уьмуьрдихъ ялиз, давам жезва. Чи мурад – Халикьдин ﷻ къанунралди, намуслувилелди ва михьивилелди, уьмуьрдин эхирдал кьван жуван руьгьдин рехне квачирвал хуьз алахъиз яшамиш хьун я.
Аллагь Таалади Къуръанда инсандин руьгьдал ва ам Халкь Авурдал кьин кьазва. Ахпа Ада лугьузва хьи, агалкьунар хьана ва къутармиш хьана а кас, ни вичин руьгь гунагьрин писвиликай михьнатIа, ва зарар хьана а касдиз, ни вичин руьгь имансузвилелди ва гунагьралди алчахарнатIа ва ам телеф хьунал гъанатIа.
2. Беден
И ажайиб лап куьлуь-шуьлуьярни кваз дуьзмишнавай везифаяр ва рафтарвилер авай къурулуш инсандин руьгь авай чка я. Чи гьар садан везифа – жуван бедендив мукъаятлувилелди эгечIун я, адаз зарар тагуз ва адан сифтегьан винел патан акунар хуьз. Им адаз тIарвал, набутвал гун мумкин тир крарикай, татуировкайрикай, пластикадин операцийрикай ва алай девирдин жуьреба-жуьре маса затIарикай хуьн лагьай чIал я.
3. Хизан
И инсанар чаз виридалайни мукьва я. Гьар са хизанда инсанар четинвилерал гьалтзава, а вахтунда абуру сабур, регьим, гъил къачуз алакьун ва маса хъсан ерияр къалурзава. Хизан – им гьамиша зегьмет я хьи. Амма ида чи мурад дегишарзавач: чна хизандин уьмуьр Раббидин ﷻ къанунрай фидайвал авуна кIанзава, Адан жув ва жуван хизан хуьнин эвер гуниз жаваб гуз.
Пайгъамбардин ﷺ аманатар
1. Ислам
Аллагьдин Расулди ﷺ Аллагьди ﷻ вичин хиве тунвай везифа намуслувилелди тамамарна. Ада инсанрин арада гьакъикъи дин раиж авуна. И дуьньядай фидайла, ада а къимет авачир ирс чаз туна. Чи везифа – гьакъикъи чирвилерин михьивал хуьн, абур чIуру патахъ дегишаруникай хуьн, гьар юкъуз жуван иман кIеви авун ва Исламдин мана ва нур чи несилрал агакьарун я.
2. Къуръан
Пак Къуръан – им Аллагь Таалади Мугьаммад Пайгъамбардиз ﷺ ракъурнавай аламат я ва ам дуьньядин эхир жедалди хуьда. Им Аллагьди ﷻ ганвай гаф я. Аллагьдин Расулди ﷺ, вич «чан алай Къуръан» яз, вичин терефдарар адан гъавурда туна ва адан весийрай яшамиш хьун чаз веси авуна.
Аллагь Тааладин келимаяр тир Пак Ктаб мукъаятлувилелди хуьн, адан дерин манаяр кьатIуз алахъун, жуван уьмуьр адахъ галаз кьадайвал туькIуьрун ва, виридалайни важиблуди, Аллагьдин ﷻ Ктаб галачиз инсан руьгьдин жигьетдай зайиф ва бахтсуз тирди цIийи несилрал агакьариз абур тербияламишуниз чун мажбур я.
Инсанрин аманатар
1. Мал-девлет
Инсанри чпин мал-девлет жуьреба-жуьре себебралди ва гьар жуьредин вахтуналди сада-садал ихтибарзава: сада пул, сада метягь, сада кIвалер ва икI мад. Хуьзвайдан везифа – а эменнидихъ лазим къайдада гелкъуьн я, ам хъсан гьалда аваз амукьдайвал.
Нагагь хуьзвайдан тахсир аваз эменнидиз зарар хьайитIа, вахкудайла ада иесидиз хьайи зарар эвез хъувун лазим я, я тахьайтIа кьве падни а месэла маса жуьреда гьялунин патахъай икьрар хьайитIа жеда.
2. Сирер
Им инсанди масадаз ихтибарзавай виридалайни багьа шей я. Сифте нубатда им инсанди анжах квез ихтибарзавай хабарар я, квевай меслят къачун патал ва я вичин дердидикай лугьун патал. Сирер квез са касдивай ван хьайи ваъ, гьакI дуьшуьшдай куьн шагьид хьайи гьаларихъ галаз алакъалу хьун мумкин я.
Чи девирда гзаф вахтара ахьтин хабарар инсанди мессенджердай кьилди са инсандиз ва я тайин са дестедиз рахкурай хабар хьун мумкин я, амма сагълам акьулдиз акси яз, аманат тир хабар вири жемятдиз чир жезва. ТIимил инсанриз лагьай хабар вири интернетда чкIизва. Адалай артух яз, ахьтин ихтилат гележегда Сетдиз акъудун патал кхьизва. Им ачухдиз аманат чIурун я.
Аманатди гьакIни гъуьлуьнни папан уьмуьрда важиблу чка кьазва. Гьатта куьн хизандин ва гъуьлуьнни папан рафтарвилериз талукь тир сирер лугьуникай игьтиятлу авунвачиртIани, абурукай ахъаюн абурсуз кар я. Неинки сада-садаз вафалувал хуьн, гьакI сада-садан сирерни хуьн лазим я. Иллаки чарабуруз чир тийир сирер ахъай тавун важиблу я.
Абу Саид аль-Худриди агакьарайвал, Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Гьакъикъатда, Дувандин юкъуз аманат чIурунин крарикай виридалайни чIехиди инсанди вичин папахъ галаз мукьвавал хьайила, адакай масабуруз ахъаюн жеда» (Муслим).
