Зегьерлу «лезет»
Дериндай нефес къачун ва нефес акъудун… Кьилел хкаж жезвай гум, бурмавал алай лепедиз ухшар авай нехишар чIугваз, явашдиз гьавада цIразва. И гуьрчегвилин къимет – чан я…
Тенбекдикай къанун
31-май – Виридуьньядин тенбек галачир югъ я. Им гьар йисуз вири дуьньяда кьиле физвай пIапIрусар чIугунихъ галаз женг чIугунин вири халкьарин гьерекат я. 1987-йисуз вичин нетижа – фад кьиникь ва залан азарар тир месэладал инсанрин фикир желб авун патал, ВОЗ-ди и югъ тайинарна. РФ-дин къанунар инсанрин чан ва сагъламвал хуьн патал туькIуьрнава. №15 ФЗ-дин 12-статьядал асаслу яз, тенбек чIугун ва я никотин квай затIар ишлемишун къадагъа я:
- аялрихъ ва жегьилрихъ галаз образованидин, медицинадин ва спортдин месэлайрай кIвалах тухузвай идарайра, гьакIни абурухъ галай чилел;
- жемятдин транспортдин вири жуьрейра, инсанар тухузвай цавай фидай гимийра, гьа жергедай яз поездра ва яргъал рекьиз физвай гимийра;
- ракьун рекьерин вокзалрилай, аэропортарилай, гьуьлерин ва вацIарин портарилай, метрополитендин станцийрилай 15 метрдилай тIимил мензилда ачух гьавадал;
- вахтуналди яшамиш хьун патал ихтиярда твазвай чкайра ва жемятди тIуьн незвай чкайра;
- АЗС-рал.
Яш тамам тахьанвайбуруз тенбекдикай авунвай затIар гун кIевелай къадагъа я. Маса гузвай касдиз инсан вуж ятIа якъиндиз чир жедай документ истемишдай ихтияр ава. Яш тамам тахьанвайбур тенбек ва никотин квай затIар ишлемишунин ва масадав вугунин крарал желб авун къадагъа я. 18 йис тахьанвайбуруз тенбек ва никотин квай вири затIар ишлемишун къадагъа я.
2019-йисан эхирда РФ-дин премьер-министр Дмитрий Медведева Минздравди туькIуьрнавай 2035-йисалди РФ-да тенбек ва маса никотин квай затIар ишлемишуниз аксивал авунин гьукуматдин сиясатдин концепция тестикьарна. Электронный пIапIрусар, вейпар ва къалиянар тенбек квай затIарихъ галаз барабар жеда. Вири къадагъаяр гьабурални гегьенш жеда.
Къадим заманда тенбек Европада, Азияда, Африкада малум тир. Россиядиз ам 17-асирдин сифте кьиляй акъатна. Килисади адаз векъидаказ къимет гана ва адаз инсан шейтIандихъ галаз алакъа авай кардиз хьиз килигна. Пачагь Михаил Романова тенбек ишлемишзавайбуруз бедендин жаза гуз хьана – лашуналди ягъиз, эгер мад ишлемишайтIа – нерар атIуз.
1634-йисуз Москвада хьайи «ЧIехи цIай кьунилай» кьулухъ – адан себеб пIапIрусар чIугун яз гьисабнай – тенбек хуьн ва адалди алвер авун къадагъа ийизвай указ акъатна. Яргъал йисара ахьтин указ акъуддай ихтиярдин патахъай гьуьжетар авай. Сад лагьай Пётрди а къадагъа алудна. Тенбек ишлемишдай ихтияр гана, амма адалди алвер авунин къайдаяр туна.
Тенбекди бедендиз ийизвай таъсир
ПIапIрусрик циандин водород, углероддин оксид ва диоксид, синильный кислота, никотин, фенол, шкьакьар (смолаяр) ва гзаф маса хаталу затIар ква – 4 000-дилай гзаф жуьреба-жуьре соединенияр, 40 канцероген ва кьак арадал гъизвай 12 шей. Сифте гум къенез чIугунмазди никотин гьасятда мефтIедиз физва ва ада дамарар агажарзава, ва тканар кислороддалди таъминарун чIурзава.
ДуркIунриз, лекьиниз, кьилин мефтIедиз, цварадин кIвализ, ивидин дамарриз, рикIиз зегьерламиш хьанвай затIари зарар гузва. Винел патан акунар усал жезва – хам шуьткьвезва, сивяй ни къвезва, сарар хъипи жезва, кикер къаткъат жезва, чIарарин ранг физва, кьилин тIалар, хъел атун, ахварал тефин пайда жезва. ПIапIрусар чIугвазвай дишегьлияр гзаф вахтара аялар тежербур жезва, абуру аял вахт жедалди хазва, аялар лагьайтIа, гзаф вахтара четин бедендин ва психикадин нукьсанар квайбур жезва, чIехи хьайила абурун кIвалахдиз бажарагъвал ва зигьин зайиф жезва.
Жигеррин кьак, хронический бронхит, коронарный азар – гьар юкъуз пIапIрус чIугунин нетижа я. ПIапIрус чIугвазвайдан уьмуьр саки 20 йисан куьруь жезва. 2019-йисан кIуьд вацра Россияда 228,4 миллиард пIапIрус акъудна ва 2,2 миллиард маса уьлквейрай гъана. ВОЗ-дин делилралди, 28,3% россиянвийри пIапIрусар чIугвазва, яни 15 йисалай гзаф хьанвай 30 миллион агьалиди.
Электронный пIапIрусар
Чи девирда деб (мода) хьанвай электронный пIапIрусар адетдин пIапIрусрин ериндал хьанва. Абур акъудзавайбуру ам пIапIрус гадарунин къайдайрикай сад я лугьуз абур раиж ийизва ва абурукай тIимил зиян ава лугьузва. Ахьтин пIапIрусра авай жими картриджрик глицерин, пропиленгликоль, ягъар, ширеяр (экстрактар), никотин, бензойный кислота ва маса затIар ква. Адетдин пIапIрусрилай электронныйрал элячIзавай касди, гуя пIапIрус гадарда лугьуз, гьакъикъатда лагьайтIа, вичин беден зегьерламишун давамарзава.
«Атирдин ни галай» къалиян
Жегьилрин мад са гьевес къалиян хьанва. Абур акъудзавайбурун фикирдалди, цяй физвай гумади вичик квай зарарлу шейэр ана тазва. Амма – абурукай анжах са бязибур я амукьзавайди. Никотин ва жуьреба-жуьре шкьакьар (смолаяр) къалиянда пIапIрусдилай гзаф ава. Ахтармишунри къалурайвал, пIапIрусдив гекъигайла, са сеферда къалиян ишлемишайла инсанди 200 сеферда гзаф гум чIугвазва. Къалияндин турбадилай гепатит, верем азар (туберкулёз), ВИЧ ва маса хаталу азарар акатунин хатавал артух жезва. Кьак, верем азар, рикIин азарар арадал атун мумкин я. И жуьре рикI аладарун машгьур жезва. Гьайиф хьи, Россия дуьньядин виридалайни гзаф чIугвазвай цIуд уьлкведик акатзава.
Чна пIапIрусриз гьикьван пул харж ийизватIа, гьисабиз алахъин. Юкьван гьисабдалди са пачкадин къимет 150 манат я. Йиса 365 югъ – им 54 750 манат жезва. Икьван пул са шумуд вацра хизандин харжар авуниз бес жедай ва я кIвализ са лазим шей къачуз, я тахьайтIа ремонт ийиз, кIелун патал харж ийиз. И пул чи уьмуьрдин 10-20 йисак ва хизандин сагъламвилик квани кьван?
АЙШАТ РАСУЛОВА
