Етимрин эменни
Ислам – адалатлувилин ва регьимдин дин я. Исламда зайифбуруз, яни жув, жуван эменни ва ихтиярар хуьз тежезвайбуруз зулум авун къадагъа я.
Зайиф ксарик етимарни акатзава. Етимар – ибур чеб яшарин тамамвилив агакьдалди бубадин куьмек авачиз (яни буба амачиз) амукьнавай аялар я. Аллагь Тааладин динди чун етимрив хъсандиз эгечIуниз эвер гузва. Абуруз хъсанвал авур касдиз Аллагьди гзаф сувабар гуда.
Аль-Бухариди агакьарайвал, Пайгъамбарди лагьана: «Зунни етимдин къаюм Женнетда ибур кьвед хьиз сад-садан патав жеда», - ва кьве тIуб хкажна, къалурдай ва юкьван, ахпа абур сад-садавай кьве патахъ къакъудна.
ГьакIни Аллагьдин Расулди лагьана: «Ни вичин гъил регьимлувилелди ва язух чIугваз етимдин кьилел эцигайтIа, Аллагь Таалади адаз гъил галукьай кьван чIарарин кьадардин сувабар кхьида» (Агьмад).
Амма етимдиз писвал ва адалатсузвал авун чIехи гунагьрикай сад я. Аллагь Таалади Къуръанда лугьузва (мана): «Етимдиз талукь яз лагьайтIа, адаз зулум ийимир» («Аз-Зугьа» сура, 9-аят).
Пайгъамбарди Аллагь Тааладиз ийизвай дуьада лугьудай: «Я Аллагь , гьакъикъатда, за игьтиятлу ийизва ва чIехи гунагьда тахсирлу ийизва кьве зайифдан ихтиярар атIузвайбур: етимдин ва дишегьлидин» (Ан-Насаи).
Вичелай кьулухъ яш тамам тахьанвай аял туна буба ва я маса мукьва кас (диде, чIехи буба ва икI мад) кьейила, гьа аялдиз эменнидикай ирс яз тайин пай къвезва. Гьа эменни садазни ихтияр авач идара ийидай ва вичиз кIандай чкайриз харж ийидай, гьа им я ихтияр авачир етимдин эменни тIуьн. Идакай Къуръанда лагьанва ва адай инсандиз гзаф азиятар жеда (мана): «Гьакъикъатда, ни гьахъсузвилелди етимдин эменни незватIа, чпин руфунар ЦIаюнай ацIурзава ва абур мукьвара Жегьеннемдин цIа куда» («Ан-Нисаъ» сура, 10-аят).
Етимдин къаюмди гьа эменни хуьн лазим я, гьатта гузвай закатдин кьадардинни тIимилар тавуна. Ам жуьреба-жуьре къайдайралди етимдин эменни артухариз чалишмиш хьана кIанда: ам алвердиз ракъуруналди, я тахьайтIа кIвалер, чил къачуна ам кирида вугуналди. Гьа им са шумуд сеферда Къуръанда лагьанвай хъсанвал патал етимдин эменнидиз мукьва хьун я (мана): «Етимдин эменнидиз мукьва жемир, адаз хъсанвал авунилай гъейри, та ам яшарин тамамвилив агакьдалди…» («Аль-Исраъ» сура, 34-аят).
Амма етимдин девлет алишверишда къекъуьрдалди, вири фагьум-фикир авун лазим я. Зарар хьунин ва я кIватунин гзаф мумкинвал авай кардик кутун герек туш. Етим тамам яшдив агакьайла, къаюмди адан эменни вахкун лазим я. Амма вахкудалди, адавай ам дуьз идара ийиз жедани, я тахьайтIа ада ам харж ийидани ам ахтармишун лазим я.
Аллагь Таалади Къуръанда лугьузва (мана): «…Етимар ахтармиша (абурун акьул, эменни идара ийиз алакьун), та абур эвленмиш жедай (яш тамам хьунин вахт) яшдив агакьдалди. Эгер абурун акьул балугъвилихъ агакьнавайди акуртIа, абурув чпин эменни вахце. Кьадардилай артух ишлемишиз, тади ийиз, ам немир, та абур чIехи жедалди. Къаюм девлетлу яз хьайитIа, къуй ада вич етимдин эменни ишлемишуникай хуьрай, амма нагагь къаюм кесиб яз хьайитIа, къуй ада етимдин эменнидикай лазимвилиз килигна (адан къаюмвиляй гузвай гьакъидин кьадарда аваз) ишлемишрай. Куьне абурув (етимрив) чпин эменни вахкудайла, ам шагьидар алай чкадал вахце. Амма Аллагьди инсанривай гьахъ-гьисаб истемишдайди бес я» («Ан-Нисаъ» сура, 6-аят).
Хъсанвал ая ва етимар кIан хьухь, абурухъ ва абурун эменнидихъ галаз куьн къайгъу чIугуналди кьиле твах, тахьайтIа куьн телеф ийидай гунагьдик акатда.
Аллагьдин Расулди лагьана: «Ирид телеф ийидай гунагьдикай игьтиятвал ая!» Адавай жузуна: «Я Аллагьдин Расул , абур гьихьтин гунагьар я?» Ада жаваб гана: «Сад тир Раббидин жигьетдай ширк авун, суьгьуьрчивал, ихтияр авачиз инсан кьиникь, файдачивал (процентар къачун), етимдин пул тIуьн, женг кьиле физвай чкадилай катун ва михьи мусурман дишегьлияр зина авуна тахсирлу авун» (Аль-Бухари).
АБДУЛЛА АБДУЛКЕРИМОВ
