Вучиз чаз вакIан як гьарам я?
Гьайиф хьи, чи лезги стхайрикайни вахарикай гзафбуру чпи тIуьниз ишлемишзавай шейэриз фикир гузвач. Са шей недалди мусурманди сифте вичи-вичиз суал гана кIанда: ам гьалал яни, тахьайтIа гьарам? Чи бубаяр михьи ксар тир, чун лезгияр, чун мусурманар я лугьуз хур гатазвай бязибуру исятда виридалайни чиркин гьайвандин – вакIан як, пи ва ам квай дулдурмаяр незва. Бязибуру чпи вакIан пи дармандиз ишлемишзава лугьузва.
Абурни ягъалмиш жезва, вучиз лагьайтIа, Аллагьди гьарам авунвай шейиникай дарман гьич садрани жедай туш. ВакIан пи вич азар я! И кар алай аямдин илимдини тестикьарна. Мусурманриз вакIан пидин паталай кьурурнавай гьерен тум (курдюк) дарман хьиз ишлемишун меслят къалурзава, ам дугъриданни дарман я.
ВакIан як незвай инсанриз ягь, намус, гъейрат (ревность) амукьзавач. Илимди тестикьарна хьи, вакIар виридалайни гъейратсуз гьайванар я. Нагагь мусурманди капI тийиз, вакIан як нез хьайитIа, аданни урусдин (хашпарадин) арада гьич тафават амукьдач. И мукьвара са лезги районда авай хуьрериз урусар атана, чпин базарар ачухна (ярмарка).
Урусри иниз вакIан пияр, якIар гъанач. И хашпарайриз мусурманри абур тинезвайди чизвай. Амма мусурман тIвар алай бязибуру вуч авуна лагьайла, фена абурувай чпиз вакIан пияр хкун тIалабна. И арада урусар мягьтел хьана.
Гьуьрметлу стхаярни вахар, гьатта урусар чал мягьтел жедай девир алукьнава, бес им чи кьилин агъузвал тушни?! Вучиз бязибуру чи халкь вири мусурман умматдин вилик виляй вегьезва? Ша чна абурув акI ийиз тан тийин!
Гьиниз фена бубайрин намус хуьдай лезгияр?! Инал чна чи лезги шаирдин шиир гъида, белки ам кIел хъувурла бязибур дуьньядин ахварай аватна, абурун рикIел эхират, Халикь хкведатIа.
Ни туьртIани вакIан як, Валлагь кафир жеда ам (ам гьалал я лагьана тIуьрди). Аллагь рикIелай фена, Имансузри неда ам.
Аллагьди Къуръанда лугьузва: «Квез тIуьн патал гиликьнавай шей, иви ва вакIан як къадагъа я» («Аль-Маидат» сура, 3-аят).
14 асир идалай вилик гьеле вичел къадагъа эцигнавай вакIан як ишлемишунин гьакъиндай месэла, сагъламвилиз зиян гузвай, алай вахтунда вичел къал алайди, девирди истемишзавайди ва илимдини адан хаталувал субутзавайди хьанва.
ВакIан як вучиз тIуьна кIандач? Вичи пи ва як гунал гьалтайла вак кIвалин гьайванрикай тамам са тIебиатдин аламат хьиз я. Ам 4-5 сеферда амай кIвалин гьайванрилай бегьерлуди яз ва тIуьн ишлемишунин жигьетдайни 35 процентда кьван харжияр акъуд тийизвай, месела къушариз вад процент, чIехи карч алай таза гьайванрин ва хиперин емдиз 4 процент лазим къвезва, гьайван яз гьисабзава.
Къадагъа эцигунин жигьетдай камаллувал квекай ибарат я? Исламда, малум тирвал вич-вичелай гьич са затIни арадал къвезвайди туш, гьар са къадагъа эцигун инсандин ва обществодин сагъламвилихъ галаз алакъалу я.
ВакIан як тIуьн тавун – им жуван сагъламвилин къаравулда хьун лагьай чIал я. ГьикI хьи, кIвалин гьайванрикай виридалайни кьацIайди, нефсиниз азгъунди, вири незвайди, гьатта нежесни, вак я. Адак гьавиляй гзаф хаталу микробар, паразитар ква ва адан як ишлемишуни гзаф кьадар хаталу азаррал гьавиляй гъизва.
Хиве кьуна кIанда, вакIан як гьеле дегь девиррилай инихъ вич гзаф гьасилзавай ва ишлемишзавайбурукай я. Бязи халкьар патал вак пак гьайван яз гьисабзавай. Дишегьлийри чпин хурун нек гуз вакIар хуьзвай тайифаярни авай ва вакIар чпин хизандай кьазвай.
Амма ихьтин «хъсан» алакъаяр вакIан як ишлемишуникди инсанар жуьреба-жуьре азаррикди начагъ жез гатIумайла чIур жез эгечIна, гьатта ихьтин азарри кьиникьални гъизвай. Инал вакIан якIук квай кьван микробринни паразитрин тамам тушир сиягь ва акатзавай кьван азарар мисал гъайила, абурукай гзафбур алай вахтунда сагъар тежезвай хьтинбур тирдини къейдун лазим я: аскаридаяр, вакIан солитер, кьунар, Б-японрин энцефалит, чахутка, «свиная рожа» тIвар алай азар, трихинеллез.
Алимри кьиле тухвай гзаф кьадар ахтармишунри тестикьзавайвал неинки вакIан як ишлемишуни, гьатта къабандин якIуни инсандик трихинеллез лугьудай хаталу азар кутазва. И азар арадал гъизвайбур «трихинелла» (Trichinella spiralis) - вакIарин бедендик квай, жакIумда чуьнуьх жезвай паразитар я.
Инсандин бедендик акатай трихинар рикIин жакIумрикай саниз гьахьзава ва ана чIехи жез гатIумзава, нетижада инсан кьиникьин хаталувилел гъизва. ВакIан якIук квай азарар арадал гъизвай «трихинелла» вичиз винел патан гьалари таъсир тийидай хьтин, яни терг ийиз тежер хьтинди я. 10 градус къай гана къурайлани абур рекьизвач.
Официальный делилралди США-да вакIан трихинелладикди са йисуз 30 000 кас рекьизва. Трихинеллайрилай алатайла вакIарин бедендик са кьадар маса вирусарни ква. Энцефалитдин вирус (кьилин мефтIедиз тади гузвай) инсандиз иви хъвазвай гьашаратрикай къвезва.
Инфекциядин вирусдин энцефалитди сагъламвилиз зиян гузвай хьтин гзаф залан гьаларал гъизва – чинин жакIумар ва кIвачер, гъилер зурзаз хьунал, фалужди ягъунал, жув-жувалай алатунал, къанажагъ чIур хьунал ва кьиникьал. ВакIан як туьтIуьртIа ихьтин хаталувални арадал къведач. Ахтармишунрин нетижада тестикь хьайивал, вичик антителояр гзаф ва винел атун артухарзавай гормонар, холестеринни липидар гзаф хьуни, вакIан якIу инсандин сагъламвилиз хаталувал гузва.
ВакIан пидин гидролиз ахтармишунин нетижада, ам инсандин беденда амукьуни ва гьасилуни вичел артух фикир желб ийизва. Чпи як тинезвай гьайванрин пи гидролиздай акъатзава ва ахпа цIийи кьилелай умумиламиш хьана инсандин пидиз ухшар къайдадиз къвезва. ВакIан пи гидролиздин таъсирдик акатзавач ва инсандин бедендик ам вакIан пи яз кумукьзава, яни инсан куьк жезва, гьатта яргъалди диета хвейитIани ахьтин пи цIразвач.
ВакIан як незвайбур куьк жезва. Ивидик квай холестерин екеди ва абурукай саки чIехи паяриз атеросклероз жезва, идан нетижа яз инсан рикIин азаррикди начагъ ва кьилин мефтIеда ивидин гьерекат чIур жезва, кIвачерин са кьадар азарар арадал къвезва ва икI мад. ВакIан як беденди четиндиз иливарзава, гьавиляй хуквадин гзаф кьадар залан азарарни арадал атунин хаталувал ава. ни вакIан як гзаф незватIа, ахьтинди ирин кIватI жезвай азаррикди мукьвалмукьвал начагъ жеда.
И пи цIурурун гзаф четин я ва инсандин беденди, чара атIайла энергетический материал хьиз глюкозадикай куьмек къачузва. Глюкоза лагьайтIа, кьилин мефтI паталди ишлемишзавайди я. Нетижада инсандиз датIана гишин жезва. Ихьтин кьил акъат тийидай къайдадин чIуру гьалкъа арадал къвезва: икьван пи алатIани, инсандиз датIана гишин жезва ва ада са къатди незва, гьа са вахтунда тухвал гьиссзавач.
Статистикадин делилралди дуьньяда виридалайни гзаф вакIан як ишлемишзавайбур США-динни Германиядин агьалияр я ва гьавиляй гьа и уьлквейра чеб куьк хьунал гъизвайбур артух хьунни дуьшуьшдин кар туш. 1999-йисан гатфариз Малайзияда гзаф вакIан як ишлемишунин нетижа яз энцефалитдин азар чкIанай.
Алай аямдин ахтармишунар кьиле тухузвайбуру субут авурвал вакIанни инсандин беденда гзаф мукьвавилер ава. Гзаф кьадар алимрин фикирдалди вак къушранни инсандин арачи хьиз я. Къушарикай азаррин бине гвайбурукай хьиз сифте нубатда вакIарик кутазва, абурун иммунный къурулуш азаррихъ галаз женгина авай вахтунда, азар вич генетикадин дережада дегиш жезва.
ВакIан мад са кьетIенвиликай рахайтIа, адан цварадин система гзаф зайифди я ва гьавиляй цвар жендекдин тайин тир клеткайрик (ткани) кумукьзава, гьавиляй вакIан як ишлемишзавай гзафбур подагра азардикди начагъ жезва.
Илимдин литературада чпиз «простейшияр» лугьузвайбурукай 20-25 агъзурдал кьван кьиле тухванвай ахтармишунрин делилар ава. Ахтармишун квекай ибарат тир лагьайтIа, са жуьреяр маса жуьреяр паталди ем авунвай. Нетижа аламат жедай хьтинди тир: вичи маса простейший тIуьр простейшидиз несилдилай несилдал къвезвай «стха» жезва.
Идакай гьихьтин нетижа хкудиз жеда? Фагьум-фикир асант къайдадинди я – несилдилай несилдал къвезвай лишанар са затIуни масад тIуьникди садакай-масадаз атана. Хромосомар лагьайтIа, незвай продукт иливарунин нетижада атана. Малум тирвал, простейшийрин организмайра маса гьерекатар арадал къвезвайди туш.
Простейший организмайрал кьиле тухвай ахтармишунин модель маса муракаб къурулушда ишлемишин, икI инсандин ва вакIан организмайра ва тайин са делил субутин: «инсанди вичиз вакIан як ишлемишун къадагъа авун лазим я ва гьа са вахтунда вакIан органар транплантироватни авуна кIандач, гьикI хьи, генайрин мутация арадал атунин хаталувал ава».
Идахъ вичин тайин тир себебарни ава – инсандинни вакIан генетикадин кодар сад-садаз гзаф мукьва я.
Америкадин алимри ихьтин тежриба кьиле тухвана: михьи гьайванринни вакIарин жакIумрай вири жуьредин субстанцияр акъудна абур люпиндин тумунал вегьена. Нетижади къалурайвал и набататдин техилрихъ гьа и технология ишлемишунин нетижада къачур хьтин вакIан вытяжкадихъ хьтин зегьерлувал авай. (Ян Шульц, Эдита Убергубер «Лекарства из божьей аптеки», МЧП «Анфас», Киев, 1994, с.24).
Аллагьди () инсанар патал эцигнавай къадагъаяр гьакъикъатдинбур тирди аннамишна кIанда. Чпиз къадагъа авунвай вакIан як тIуьнин нетижада инсанрин генетикадани дегишвилер хьун мумкин я ва арадал гуьзлемиш тийидай хьтин мутациярни къведа. Инсаният идан гъавурда акьазвач… Акьул тамам инсанди вакIан якIукай авунвай дулдурмадин са кIус патал сагъламвилелай гъил къачун дуьз яни мегер?
Инал чна гъанвай ва субутнавай са кьадар илимдин делилри тестикьзавайвал, вакIан як гзаф хаталу продукт я. Ада инсандин сагъламвилиз гузвай зияндиз фикир гайила, бажагьат вакIан якIукай лезет хкудиз жеда. ВакIан якIук вичи азарар гъизвай жуьредин 450 микроб ква, абурукай уьмуьр паталди 45 микроб хаталубур я.
ВакIан як ишлемишуникди анжах са США-да 30 000 кас кьван рекьизва. США-дин яракьлу къуватрин патологиядин Институтдин алимрин ахтармишунар кьиле тухузвай са дестеди 1918 -йисуз Аляскада кьенвай касдин мейит чиликай хкудна, асирдин сифте кьилерай 21 миллион кас кьиникьал гъайи хума галукьунин себеб вуч тиртIа ахтармишайла, абуруз субут хьайивал, им «вакIан хумадихъ» галаз дуьмдуьз алакъада авай азар хьана. Асирдин сифте кьилера и вирусдин хумадин къайдадиз «испаниядин хума» лугьузвай, амма алай вахтунда и вирус вакIарикай къвезвайди якъин хьанва.
1918-йисуз чкIай «вакIарин хумади» анжах са США-да 700 агъзур кас кьиникьал гъана. Дуьньядин кьвед лагьай дяведа иштиракун патал рекье тур США-дин кьушунрини чпихъ галаз и азар маса уьлквейризни гъана. 1957 ва 1968-йисара чпел «азиатрин» ва «гонконгдин» тIвар алаз виридуьньяда чкIай хумадин бинедани вакIар авай.
ВакIан як ишлемишуникди набутар хьунин ва кьиникьал гъизвай дуьшуьшар РагъакIидай пата акьван ава хьи, им саки са хци месэладиз элкъвенва ва Европадин са кьадар уьлквейра вакIан як ишлемишун къанундалди къадагъа ийидай фикирдал атанва.
