Масадакай пис гафар лугьун къадагъа я!
Аллагь Таалади лагьана: «Абуруз буш гафар ван къведайла (инал мушрикри ва кафирри мусурманрин намусдик ва абурун диндик хкIадай гафар лугьун фикирда ава), абурувай къерехдихъ къекъечIзава…» («Аль-Къасас», 55).
Аллагьди ﷻ гьакIни лагьана:
«Агалкьунар жеда а мусурманрихъ, вужар чпин кпIара муьтIуьгъ ятIа ва буш гафаривай къерех жезватIа…» («АльМуъминун», 1-3).
Аллагьди ﷻ гьакIни лагьана:
«Чи лишанрикай веревирдер ийиз эгечIзавайбур (яни Аллагьдин лишанрикай гьакъикъатдиз акси гафар лугьузвайбур) акурла, абурувай къакъат, та абуру маса ихтилат башламишдалди. Эгер шейтIанди а кар (яни абур гадарна фин) ви рикIелай алудайтIа, рикIел хтайла адалатсуз инсанрихъ галаз акъвазмир» («АльАн`ам», 68).
Абу-д-Дардади ﷺ агакьарайвал, Пайгъамбарди ﷺ лагьана:
«Ни вичин стхадин намус хвейитIа (яни диндин стхадиз пис гафар лугьуникай са кас акъвазарайтIа ва я адаз лагьай пис гафар инкар авуртIа), Аллагьди ﷺ Дувандин юкъуз адан чин ЦIукай хуьда» (Ат-Тирмизи).
Яргъи ва машгьур гьадисда лугьузвайвал, Итбан бин Маликаﷺ лагьана:
«КпIунал акъвазайла Пайгъамбарди ﷺ хабар кьуна: «Малик бин ад-Духшум гьина ава?» Са касди лагьана: «Ам – я Аллагь ﷺ, я Адан Пайгъамбар ﷺкIан тийизвай мунафикь я». А вахтунда Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «АкI лугьумир! Ваз чизвачни мегер, ада лагьайди: «Аллагьдилай гъейри маса илягь авач», - Аллагь кIани яз (яни рикIин сидкьидай)? Аллагьди ﷺЦIуз къадагъа авунва а кас, ни Аллагь ﷺкIани яз лагьайтIа: «Аллагьдилай гъейри маса илягь авач» (Аль-Бухари, Муслим).
Чарадакай рахун ихтияр авай дуьшуьшрикай
Ваз чир хьухь хьи, пис гафар анжах дуьз ва Шариатдиз акси тушир мураддив агакьун патал а дуьшуьшда лугьудай ихтияр ава хьи, маса рекьелди а мураддив агакьдай мумкинвал авачирла, ва идаз ругуд себеб ава:
Сад лагьайди:
Ваз чир хьухь хьи, пис гафар анжах дуьз ва Шариатдиз акси тушир мураддив агакьун патал а дуьшуьшда лугьудай ихтияр ава хьи, маса рекьелди а мураддив агакьдай мумкинвал авачирла, ва идаз ругуд себеб ава.
Кьвед лагьайди:
Айиб кар дегишарунин ва я муьтIуьгъ тежезвай кас дуьз рекьел хкунин мураддалди куьмек авун патал тIалабун. И дуьшуьшда айиб кар алудун патал нин къуватдик ада умуд кутунватIа, адаз икI лугьуз жеда: «Флан касди флан кар ийизва, ам а кардивай кьуна акъвазара», - ва ихьтин маса гафар, эгер ада а кар акъвазарун патал чалишмишвал тийиз хьайитIа, а чIавуз ахьтин гафар лугьун къадагъа я.
Пуд лагьайди:
Диндинни ихтияррин са месэладай къарар (фетва) акъудун патал тIалабун, инсандивай муфтийдиз ихьтин гафар лугьуз жедай чIавуз:
- «Флан карда зи бубади (ва я: …зи стхади; ва я …зи гъуьлуь) зи рикI тIарна, амма адаз гьакI ийидай ихтияр авани? Зун идакай гьикI къутармиш жеда, заз ихтияр авай кардив зун гьикI агакьда ва гужарикай гьикI хуьда?», - ва я гьа ихьтин са затI.
Им чарасузвилиз килигна ихтияр ава, амма умудлу ва хъсан я икI лугьун:
«Вич флан къайдада тухузвай инсандикай (ва я: …гъуьлуькай) вуна вуч лугьуда?» Гьа и жуьреда садан тIварни кьун тавуна жуван мурад кьилиз акъудиз жеда, амма идахъ галаз санал кефи хайи касдин тIвар кьадай ихтиярни ава, ва адал, эгер Аллагь Тааладиз кIан хьайитIа, Гьинда агакьарай гьадис гъана, чун мад хкведа.
Кьуд лагьайди:
Мусурманар писвиликай игьтиятлу авун ва абуруз хъсан меслят гуз кIан хьун, са кьадар дуьшуьшра акI ийидай ихтияр гузва, гьа жергедай яз:
- чпин гафарал шаклу хьунин себеб авай гьадисар агакьарзавайбурал ва шагьидрал рази туширвал малумарун лазим хьайила, им, вири мусурманрин фикир сад хьуналди, неинки ихтияр ава, амма чарасуз дуьшуьшда мажбури кар я;
- некягь авуналди са касдихъ галаз мукьвавилин алакъайриз гьахьун (яни, ахьтин касдиз мукьва дишегьли ва я азаднавай дишегьли лукI гъуьлуьз гудайла), я тахьайтIа адахъ галаз санал кIвалах авун, я тахьайтIа адав са затI хуьз вугуз ихтибар авун, ва я адахъ галаз са маса крар кьиле тухун, ва я адахъ галаз къуншидал яшамиш хьун герек яни ва я тушни меслят авун герек хьайила;
Меслят гъизвай касди са затIни чуьнуьхун (адавай хабар кьазвай касдикай) лазим туш, амма, аксина, хъсан меслят гуз кIанз, адан вири нукьсанрикай лугьун герек я;
- эгер са касдиз фикъгь чирзавай кас чирвилер къачун патал цIийивилерин (бидъадин) тереф хуьзвай ва я гунагькардин патав физ акуртIа, ва ида фикъгь чирзавай касдиз зарар гуз кичIе хьайитIа; ахьтин дуьшуьшда адан гьалдин гъавурда туналди, ада а касдиз хъсан меслят гун лазим я, эгер дугъриданни адаз хъсан меслят гунин чалишмишвал аваз хьайитIа, вучиз лагьайтIа ихьтин дуьшуьшра ягъалмиш хьун регьят кар я, гьикI хьи мумкин я, а кардикай хабар гузвай кас пехилвили гьевеслу ийизва ва ам хъсан меслят я лагьана, шейтIанди алцурарзава, къуй адаз а кар чир хьурай;
- акIни хьун мумкин я хьи, гьукум гъиле авай касдивай лазим къайдада идара ийиз жезвач, вучиз лагьайтIа я адалай а кар алакьзавач, ва я ам гунагькар, я тахьайтIа ахмакь я, ва я са маса себебдалди; ахьтин дуьшуьшда и кардикай гьакимдиз ахъаюн лазим я, ада ахьтинди къуллугъдилай алудна ва адан чкадал кутугай кас эцигдайвал, я тахьайтIа а кардикай хабар кьванни жедайвал, адан гьалдиз килигна адаз къвезвай кар ийидайвал, ада ам ягъалмишар тийидайвал ва дуьз рехъ кьун патал ам гьевеслу ийидайвал, я тахьайтIа ам масадал дегишардайвал.
Вад лагьайди:
Са касди ачухдиз айиб крар ийиз хьайитIа ва я цIийивилер тунин тереф хуьз хьайитIа, месела, эгер кар ачухдиз чехир хъуниз, инсанриз жуьребажуьре манийвилер арадал гъуниз, къанунсуз саягъда алвердин налогар къачуниз, чарадан мал-девлет вичиз къачуниз ва я маса чIуру крар авуниз талукь яз хьайитIа; ихьтин дуьшуьшра инсанди ачухдиз ийизвай крарикай лугьудай ихтияр ава, амма адан маса нукьсанрикай лугьун къадагъа я, анжах эгер чна винидихъ лагьай себебар аваз хьайитIа, ихтияр ава.
Ругуд лагьайди:
Фикирдиз гъун; эгер инсан са гьихьтин ятIани лакIабдалди машгьур яз хьайитIа, месела, ТIимил Буьркьуь Хьтинди, КьецIиди, Бишиди, Буьркьуьди, Чапрасди ва я са масадалди, адаз акI лугьудай ихтияр ава, амма акI лугьун къадагъа я, эгер акI лугьунин мурад а касдин лайихлувал агъуз авун яз хьайитIа, гьахьняй нагагь адаз маса тIвар лугьуз жез хьайитIа, хъсан жеда.
И ругуд себебдикай алимри лагьанва ва абурукай чIехи паюнин патахъай абур са гафунал атанва, ва идакай лагьанвай гьадисриз талукь яз лагьайтIа, абур малум я. Абурун жергеда ихьтинбур ава:
1. Аишади агакьарайвал, са касди Пайгъамбардивай ﷻ кIвализ гьахьдай ихтияр къачуна ва ада лагьана:
«Ам ахъая, амма жуван тайифадикай тир кас яз ам гьикьван писди я!» (Аль-Бухари, Муслим).
Аль-Бухариди и гьадис явабурукай ва шаклубурукай пис рахун виже къвезвайдан патахъай делил хьиз ишлемишнава.
2. Аишади агакьарайвал, Пайгъамбарди ﷻ лагьана:
«За фикирзавайвал, флан ва флан ксариз чи диндикай са затIни чизвач» (Аль-Бухари).
И гьадис агакьайбурукай сад тир Аль-Ляйс бин Са`да лагьана:
«А кьве кас мунафикьрикай тир».
3. Фатима бинт Къайса лагьана:
«Са чIавуз зун Пайгъамбардин ﷺ патав атана ва лагьана: «Зун це лугьуз Абу-ль-Жагьм ва Муавия атанвай». Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Муавиядиз талукь яз лагьайтIа, ам кесиб я, адаз са затIни авач, Абу-ль-Жагьмаз талукь яз лагьайтIа, ада вичин къуьнелай лаш къакъудзавач» (Аль-Бухари, Муслим).
Муслима гъизвай и гьадисдин жуьреда лугьузвайвал, Пайгъамбарди ﷻ лагьана:
«…Абу-ль-Жагьмаз талукь яз лагьайтIа, ада дишегьлияр гатазва». Им Пайгъамбарди ﷻ лагьай: «…ада вичин къуьнелай лаш къакъудзавач» гьадисдиз баян гузвай жуьре жезва.
4. Аишади лагьана:
«Са сеферда Абу Суфьянан паб Хинда (омеядрин тухумдикай тир сад лагьай халиф Муавия Ибн Абу Суфьянан диде, ада 630-йисуз, Мекка мусурманри къачурла Ислам кьабулна) Пайгъамбардиз лагьана: «Гьакъикъатда, Абу Суфьян мутIлакь инсан я ва ада зазни зи аялдиз бес жедай кьадар гузвач, эгер адаз хабар авачиз за къачун тавуртIа». Пайгъамбарди лагьана: «Адетдал бинелу яз, жувазни жуван аялдиз бес кьадар къачу (яни, я лап гзаф къачумир, я – лап тIимил» (Аль-Бухари, Муслим).
