Кьвед лагьай чlехи гунагь – инсан яна кьин
Аллагь Таалади инсан виридалайни тамам ва гуьрчег тегьерда халкьна. Ам гзаф пай махлукьатрилай виниз акъудна. Халикьди ﷻ чилер ва цавар, цава авай гъетер, рагъни варз ва чилел алай кьван жуьреба-жуьре гьайванар инсандиз хийир гудайбур яз халкьнава. Аллагьди ﷻ инсандиз акьул гана, адаз дуьз рехъ къалурдай пайгъамбарар ва цаварилай Вичин ктабар ракъурна.
Аллагь Таалади лагьана (мана): «Гьакъикъатда За инсан виридалайни тамам тегьерда халкь авуна» («Ат-Тин» сурадин 4-аят). Маса аятда Ада икl лагьана: «Гьакъикъатда Адаман веледар За виниз акъудна, чилелай ва гьуьлелай абур улакьраваз тухвана (гьайванар ва гимияр муьтlуьгъарна), ва ризкьи гана жуьреба-жуьре няметрикай, ва гзаф пай махлукьатрилай абур виниз акъудна» («Аль-Исраъ» сурадин 70-аят). Гьакlни Халикьди ﷻ лагьана (мана): «Ваз акуначни гьикl Аллагьди ﷻ квез цавара ва чилера авай шейэр муьтlуьгъарнатlа, ва квез ачухдиз аквадай ва акван тийидай няметар тухдалди ганатlа?» («Лукъман» сурадин 20-аят).
Инсан яна кьинин гунагь
Гьелбетда, и къайдада Аллагьди ﷻ Вичи виниз акъуднавай (тахсир квачир) инсандин чандиз къаст авун виридалайни еке гунагьрикай сад хьун лазим я. Гьакl язни я. Иллаки муъмин яна кьин лап кlевелай къадагъа авунва. Аллагь Таалади лагьана (мана): «Кьасухдай муъмин яна кьейи касдиз гьамишалугъ Жегьеннем жеда, Аллагьдиз ﷻ адакай пис хъел къведа ва ам Ада лянетламишда, гьакlни адаз зурба азабар гуда» («Ан-Нисаъ» сурадин 93-аят). И аятдин бязи баянра (тафсир) кхьизва хьи, муъмин яна кьейи кас Жегьеннемда гьамишалугъ жаза гуниз лайихлу жезва, нагагь ада авунвай гунагьдиз кутугай жаза гуз хьайитlа, амма чаз малум тирвал, мусурман кас, гьатта ада кьасухдай маса мусурман яна кьейитlани, гьамишалугъ Жегьеннемда амукьдач, ам ана гзаф йисара куда, амма нетижада анай ахкъудда. Маса баянра лугьузва хьи, гьамишалугъ Жегьеннемда кудайди, вичиз мусурмандин иви экъичун гьалал авур ва ам яна кьейи кас я. Вучиз лагьайтlа ада Аллагьди ﷻ Вичи къадагъа авунвай еке гунагь кваз кьазвач, Халикьдиз ﷻ акси яз экъечlзава, идалди ам Ислам диндай акъатзава ва, гьелбетда, динсуз гунагькардин чка гьамишалугъ Жегьеннем я.
Тахсир квачир инсан яна кьин Аллагьди ﷻ вири инсаният яна кьинихъ галаз гекъигна, вучиз лагьайтlа инсандал гъил хкажайда инсанвилел гъил хкажна ва вири инсаниятдин гьакъиндай хвена кlанзавай гьуьрметдиз кlур гана. Идан патахъай Халикьди ﷻ лагьана (мана): «…Кьиникьин жазадиз лайихлу тушир (инсан яна кьин тавунвай ва я чилел намуссузвал раиж тийизвай) кас (яни тахсир квачирди) яна кьейида, на лугьуди вири инсаният яна кьена…» («Аль-Маида» сура, 32-аят).
Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Тахсир квачир са муъмин яна кьинилай Аллагьдин ﷻ вилик и дуьнья михьиз терг хьун кьезил кар я» (Ибн Мажагь).
Гьакlни Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Яна рекьизвай гьар са касдай жезвай гунагьдик Адаман ﷺ веледдин (Къабилан) пай жезва (адазни гунагь жезва), вучиз лагьайтlа ада сад лагьай кас (Гьабил) яна кьена (ада виридаз инсан яна кьинин чешне къалурна) (Бухари).
Инсанди вичин чандиз къаст авун
Инсан вич-вичин бедендин иеси туш, ам адаз Аллагь Таалади вахтуналди, и дуьньяда яшамиш жедайвал ва Вичиз муьтlуьгъ жедайвал ганва. Гьавиляй ички хъуналди ва я маса къадагъа алай кlвалахралди инсандиз вичин бедендиз зарар гудай ихтияр авач. Виридалайни еке къадагъа, гьелбетда, инсанди вичи-вичин чандиз къаст авунал ала.
Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Ни вичи-вич ракьуналди (чукlулдалди) яна кьейитlа, ам гьа ракь вичин руфунаваз гьамишалугъ Жегьеннемда куда, ни вичи-вич агъу хъвана кьенатlа, ам гьамишалугъ Жегьеннемда куда ва гьа агъудин азабдикни жеда, ни дагъдилай хкадарна вич кьейитlа, ам Жегьеннемда гьамишалугъ цlуз аватиз жеда» (Муслим).
Къейд: вичи-вич кьейи кас гьамишалугъ Жегьеннемда куда, эгер ада вичиз вичин чандиз къаст ийидай ихтияр ава (гьалал) лагьана ам авунватlа (яни чlехи гунагьдиз гьалал лагьайла, ам диндай акъатзава ва гьамишалугъ Жегьеннемдиз лайихлу жезва). Нагагь Аллагьдихъ ﷺ инанмиш касди вичи-вичин чандиз къаст авун гунагь ва асивал тирди хиве кьазвайтlа, амма гьа са вахтунда ам шейтlанди ягъалмишарна а кар авунатlа, ам гьамишалугъ Жегьеннемда кудач, вучиз лагьайтlа чlехи гунагьар ийизвай инсанар Агьлу-с-Суннадин алимри имансузвиле тахсирлу ийизвач. Гьакl ятlани адаз Жегьеннемда гзаф кьадар муддатда пис азаб гуда. И тегьерда (диндай акъат тавуна) вичи-вичин чандиз къаст авур касдихъ жаназа капl ийида ва ам мусурманрин сурарани кучудда.
Имансузрин патахъай къарар
Мусурманриз чпихъ галаз ислягьвилелди яшамиш жезвай, ислягьвилин къарар кутlуннавай имансуз инсанар (зиммий, муагьид) инжиклу ийидай ихтияр авач. Ахьтин имансузар яна кьин чlехи гунагь я. Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Ислягьвилин икьрар кутlуннавай имансуз яна кьейи касдиз Женнетдин гьич ни къведач, гьа са вахтунда адан атир яхцlур йисуз инсан яхдиз къекъведай мензилдай къвезва» (Бухари). Маса гьадисда лагьанва: «Аллагьдихъ ﷻ ва Адан Расулдихъ ﷺ галаз ислягьвилин икьрар кутlуннавай имансуз яна кьейи касди Аллагьдин ﷻ ва Адан Расулдин ﷺ икьрар чlурзава, адаз Женнетдин гьич ни къведач, гьа са вахтунда адан атир яхцlур йисуз инсан яхдиз къекъведай мензилдай къвезва» (Тирмизи).
Саламатвилихъ эвер гун
Ислам динди инсандин чан хуьниз еке фикир гузва. Гьавиляй са мусурмандиз масадал яракь, чукlул ва я маса хаталу затl, гьатта зарафат хьизни, тlуькlуьрдай ихтияр авач. Гьакlни мусурмандиз кичlерар ва себ гун, ам беябурун ва адакай ягьанатар авун къадагъа я. Бязи вахтара чеб беябур авур инсанар чеб-чпикай хкатзава ва чпиз азият гайибур яна рекьизва. И кардикайни динди чун хуьзва ва ахьтин кlвалахрал кlевелай къадагъа эцигнава. Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Вичин стха вичелай агъуз яз гьисабайла жезвай гунагь мусурмандиз писвал яз бес я» (Муслим). Гьадисда лагьанва: «Мусурмандиз себ гун – гунагь я, ам яна кьин (гьалал яз гьисабна) имансузвал я» (Бухари). Гьакlни гьадисда лагьанва: «Инсанриз и дуьньяда азаб гузвай ксариз Аллагьди ﷻ Вичи азаб гузва» (Муслим). Мад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Къуй квекай гьич садани вичин стхадал яракь туькlуьр тавурай. Адаз чизвач хьи, мумкин я шейтlанди адан гъилиз таъсир ийида ва ам (туькlуьрайди) Жегьеннемдин фуруз аватда (хатадай стха яна кьена)» (Бухари). Маса гьадисда лагьанва: «Вичин стхадал (муъмин стхадал ва гьакlни хайи стхадал) ракь туькlуьрзавай инсандиз малаикри лянетзава» (Муслим). Мад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Чал яракь хкажзавайди чакай туш» (Муслим).
Пайгъамбардин ﷺ веси
Вич и дуьньядилай фидалди Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ чаз гзаф весияр туна. Са весида ада мусурманриз икl лагьана: «Залай кьулухъ (зун дуьньядилай фейидалай кьулухъ) квекай элкъвена имансузар тахьурай, сада-садан кьилер галудзавай (чпиз а кlвалах гьалал я лугьуз) (Бухари). Гьакlни Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Кьве мусурманди сада-садал гапурар хкажай чlавуз телеф хьайиди ва ам яна кьейиди, кьведни Жегьеннемдиз фида». И арада са асгьабди жузуна: «Я Аллагьдин Расул ﷺ, яна кьейиди Жегьеннемдиз лайихлу я, бес телеф хьайиди вучиз аниз фида?» Пайгъамбарди ﷺ жаваб гана: «Бес адазни муькуьди яна рекьиз кlанзавай хьи» (яни адан ният чlуруди тир) (Бухари).
Къуй Аллагьди ﷻ чун, чи мукьвабур, чаз кlанибур ва чун кlанибур вири жуьредин зулумдикай хуьрай! Къуй чун ва амай мусурманар ягъиз кlанзавай залумар Аллагьди ﷻ Вичи ярай! Амин.
