Аллагьдал ﷻ ва Пайгъамбардал ﷺ буьгьтен вегьин
Играми мусурманар, чун мукъаят хьана кlанзавай кlуьд лагьай чlехи гунагь – им Аллагьдал ﷻ ва Адан Пайгъамбардал ﷺ буьгьтен вегьин я.
Са мусурманди масадал буьгьтен вегьин чlехи гунагь я. Бес Халикьдал ﷻ ва Адан кlани Пайгъамбардал ﷺ буьгьтен вегьин гьихьтин чlехи гунагь хьурай?!
Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Вуна ви мусурман стхадикай, нагагь адаз ван хьайитlа, адаз бегенмиш тежедай гаф лугьун – гъибет (лап чlехи гунагь) я». И арада са касди хабар кьуна: «Я Расуляллагь ﷺ, ам авай кlвалах яз хьайитlани?» Пайгъамбарди ﷺ жаваб хгана: «Авай кlвалах ятlа, ам гъибет я, авачирди ятlа – буьгьтен (яни генани пис гунагь я) (Бухари, Муслим).
Буьгьтен вегьин – тапарар авунин пис жуьрейрикай сад я. Тапаррин зияндикай ва дуьзвилин хийирдикай Ибн Масуда агакьарнавай Аллагьдин Расулдин ﷺ гьадисда лагьанва: «Гьакъикъатда, дуьзвили (инсан) диндарвилел гъизва, диндарвили лагьайтIа – Женнетдиз, ва, гьакъикъатда, инсанди гьамиша дуьз ихтилатар ийида, та ам Аллагьдин ﷻ вилик виридалайни дуьзди хьиз кхьидалди. Ва, гьакъикъатда, тапарри (инсан) гунагьрал гъизва, гунагьри лагьайтIа, Жегьеннемдиз тухузва, ва, гьакъикъатда, инсанди гьамиша таб ийида, та ам Аллагьдин ﷻ вилик акьалтIай пис тапархъан хьиз кхьидалди» (Аль-Бухари, Муслим).
Маса гьадисда икl лагьанва: «Мунафикьдихъ (кьве чин алай кас) пуд лишан ава: рахадайла ада тапарарда, гаф гайила ада ам хуьдач, адал са шей (ихтилат) аманат авурла (хуьз вугайла) ада хиянат ийида (хуьдач) (Бухари, Муслим).
Аллагьдал ﷻ буьгьтен гьикl вегьезва?
Халикьдал ﷻ буьгьтен вегьин – им Къуръанда икl ва я акl лагьана лугьуз авачир гафар тестикьарун я. Мисал яз, чирвилер авачир касди Къуръандин аятриз вичиз кlандай тегьерда баянар гун ва я абурай къарарар акъудун мумкин я. На лугьуди ам имам аш-Шафии (рагьмет хьурай вичиз) хьтин мужтагьид (Къуръандай ва Суннадай къарарар акъудзавай кас). Ихьтин касди вичиз чизни-течиз, кlанзни-такlанз Аллагьдал ﷻ буьгьтен вегьеда.
Гьакlни кьасухдай (чиз-чиз) Къуръандиз чlуру баянар гудай Исламдин душманар хьун мумкин я. Абурувай виридавай чун яргъа хьана кlанда.
Аллагь Таалади Къуръанда лагьанва (мана): «И шей гьалал ва а шей гьарам я лугьуз куьне Аллагьдал ﷻ буьгьтен вегьемир, Аллагьдал ﷻ буьгьтен вегьезвайбур бахтлу жедач (яни абуруз и дуьньяда халис шадвал ва Эхиратда Женнет аквадач) («Ан-Нагьл» сурадин 116-аят).
Хашпарайри Аллагьдал ﷻ вегьенвай буьгьтендикай Къуръанда икl лагьанва (мана): «Абуру (хашпарайри) лагьана: «Регьимлуда вичиз велед къачуна». Куьне зурба писвал авуна (а гаф лугьуналди). Регьимлудаз хва ава лагьайла, цавар кьве пад жез, чиляй ферер акъатиз ва дагълар чкlиз гьазур жезва. Кутугнавач Регьимлудаз хва хьун. Чилерани цавара авайбур вири Къияматдин юкъуз Регьимлудан кьилив лукlар яз хкведа. Адаз абурун кьадар малум я. Абурукай гьар сад Къияматдин юкъуз кьилди къведа» («Марьям» сурадин 88-95-аятар).
Гьарамдиз гьалал лугьузвайбур
Бязи вахтара ички хъвазвай инсанривай ихьтин гафарин ван къведа: «Бес кьадар чидайдаз ам (ички) хъвадай ихтияр авайди я» ва я «нагагь ам гьарам тиртlа, Женнетда шарабдин (чехирдин, ичкидин) вацlар жедачир». И гафар лугьузвайбуруни Аллагьдал ﷻ буьгьтен вегьезва, ахьтин гафарикай мукъаят хьун лазим я. Къуръанда Аллагь Таалади лагьана (мана): «Эй иман гъанвайбур! Гьакъикъатда, чехир, къизгъин (азартный) къугъунар, бутар (чпел бутриз къурбанд ийизвай къванер), хьелер (хьелер вегьена къарар акъудун) чирк (нежес) ва шейтlандин амал я. Гьавиляй куьн абурувай яргъа хьухь, гьа арада куьн бахтлу жеда» («Аль-Маида» сурадин 90-аят). И аятда чаз, Аллагьдихъ ﷻ инанмиш инсанриз, чехир ачухдиз гьарам авунва. Идалайни гъейри, Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ адаз баян хганва: «Гьар са пиянарзавай затl чехир я, гьар са чехир гьарам я (Муслим). Хъвазвайдан кьадардин патахъай Пайгъамбарди ﷺ икl лагьана: «Гзаф хъвайила (ишлемишайла, месела, анаша) пиянарзавай затl тlимил хъунни гьарам я» (Ибн Гьиббан).
Ички хъун – чlехи гунагь я ва ам гьалаларун алава яз Аллагьдал ﷻ буьгьтен вегьин я. Идалайни гъейри, ачухдиз Къуръандин келимайриз, къарарриз акси яз экъечlзвайбур михьиз Ислам диндай акъатун мумкин я. Гьавиляй, эгер инсандивай ички хъун акъвазариз жезвачтlа, ада ам гьалал я лугьун тавурай, анжах вичин зайифвал хиве кьурай ва Аллагьдивай ﷻ гъил къачун, ам тун патал куьмек гун тlалабрай! Женнетда авай чехирдикай рахайтlа, ам инсан пиянар тийизвайди я. Женнетда гзаф шейэр ава, абур анжах аниз гьахьайбуруз кьисмет жеда. Гьавиляй Женнет къазанмишиз кlанзавайбуру и дуьньяда чпин нефсериз тербет гана кlанда. Къуй Аллагьди ﷻ чаз куьмек гурай!
Аятриз чпиз кlандай баянар гузвайбур
Гьакlни и макъалада чун ягъалмиш дестейрикай рахун виже къведа, вучиз лагьайтlа абурукай гзафбуру Къуръандин аятриз чпин нефсериз кlандай баянар гузва. Абуру вири дуьньядин мусурман алимри кваз кьунвай тафсирар (Къуръандин баянар) гьисаба кьазвач. Меккадин муфтий Зайн Дагьляна (1816-1888-йисар) вичин «Дурару-с-Сания фи-р-радди аляль-вагьгьабия» ктабда кхьенва: «Мугьаммад ибн Абдулвагьгьаба (вагьабизм дестедин бине кутур кас) вичин терефдарриз икl лугьудай: «Къуръан чаз Аллагьди ﷻ ачух тир араб чlалал ракъурнава, гьавиляй куьне ам кlела ва гьар сад гьикl гъавурда акьазватlа, гьакl адаз (Къуръандиз) табий хьухь». Адан гъуьгъуьнаваз фейибуру гьакl ийизвай ва нетижада гзаф ягъалмишвилер арадал атана».
Къуръандин аятриз чlуру баянар гузвай инсанрин патахъай Аллагь Таалади «Алу Имран» сурадин 7-аятда икl лагьанва (мана): «Ам – ваз Ктаб (Къуръан) Ракъурайди я, виче ачух аятар (мугькамат) авай, абур – Ктабдин бине я, маса аятарни ава ва абурун манадин гъавурда ачухдиз акьазвач (муташабигьат, абурун гъавурда гьар жуьреда акьун мумкин я). Нин рикIера ягъалмишвал аватIа, абур ачух тушир аятрин гуьгъуьна аваз физва (анжах винел патан манадал рази хьана акъвазна ва дуьз баян тагуз абурун мана чIуриз), фитне (тваз) кIанз ва (чпиз къулай) баян хкудиз кIанз. Амма Аллагьдилай гъейри абурун (гьакъикъи) баянар садазни чизвач. КIеви чирвилер авайбуру лугьузва: «Чун адахъ (ачух тушир мана авай аятдихъ) инанмиш хьана. Вири (Къуръанда авай ачух затIарни, ачух туширбурни) – чи Раббидин патай я». Амма насигьат анжах акьул авайбуру кьабулзава. («Ам – ваз Ктаб ракъурнавайди я» - Аллагь Таалади ваз, Мугьаммад, Къуръан ракъурна – «ада ачух аятар (мугькамат) ава, ва абур Ктабдин бине я», яни Къуръандин аятрин арада ахьтинбур ава хьи, абурун вири мана ачух я, ва абурун гъавурда дуьм-дуьз акьуна кIанда. Мугькамат аятри Къуръандин бине тешкилзава. «Маса аятарни ава, абурун мана ачух туш (муташабигьат)»; Къуръанда ахьтин аятарни ава хьи, абурун гьакъикъи мана инсанрихъай чуьнуьхнава. Амма вуж «муташабигьат» аятрин гъавурда ачух аятрин гъавурда хьиз акьаз хьайитIа, ам дуьз рекьел жеда).
Пайгъамбардал ﷺ буьгьтен вегьин
Мугьаммад Пайгъамбардал ﷺ буьгьтен вегьин – им Аллагьдал ﷻ буьгьтен вегьей мисал я. Вучиз лагьайтlа гьикl Аллагьдин ﷻ Каламдал бинеламиш хьана алимри Шариатдин къарарар акъудзаватlа, гьакl Пайгъамбардин ﷺ гьадисрални бинеламиш хьана абуру къарарар акъудзава.
Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Зал буьгьтен вегьин (зи гьадисрин патахъай тапарар авун) – им квекай са нел ятlани буьгьтен вегьиниз тешпиш туш, ни зал кьасухдай буьгьтен вегьенатlа, къуй ада вичиз Жегьеннемда чка гьазуррай» (Бухари).
Къуй Аллагьди ﷻ чун ва чи кlанибур и макъалада тlвар кьур гунагьдикай ва амай асивилерикай хуьрай!
