Ихтияр авачиз мал-девлет тIуьн
Чна къазанмишзавай ва харжзавай мал-девлетди чи кьисметда ва Дувандин юкъуз Аллагьдин ﷻ вилик гзаф важиблу чка кьазва. Гьавиляй чакай гьар са касди вичи гьа эменни гьи жуьреда къазанмишзаватIа ва квез харж ийизватIа дикъетдалди фикир гун лап важиблу я.
Абу Барза аль-Аслямиди агакьарайвал, Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Дувандин юкъуз лукI (Аллагьдин ﷻ) чкадилай югъвадач, та жузадалди адан уьмуьрдикай – ада ам гьикI акъуднатIа, къачур чирвилерикай – ада абур гьикI ишлемишнатIа, мал-девлетдикай – гьикI къазанмишнатIа ва квез харж авунатIа ва адан бедендикай – ада ам гьикI ишлемишнатIа?» (АтТирмизи).
Аллагьди ﷻ ихтияр авачиз малдевлет тIуьн къадагъа авуна. Пак Къуръанда лагьанва (баяндин мана): «Къанунсузвилелди садасадан мал-девлет немир ва къазияр пулуналди маса къачумир ва гунагь ийизвайди чиз, ихтияр авачиз инсанрин мал-девлетдин пай къачун патал къазияр пулуналди маса къачумир» («АльБакъара» сура, 188-аят).
Жабир ибну Абдуллагьа агакьарайвал, Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Гьарамдал акьалтнавай як (жендек) Женнетдиз фидач, - ам ЦIуз гзаф лайихлу я» (Агьмад). Гьарамвилелди мал-девлет тIуьник ришветни акатзава. Аллагьди ﷻ Къуръанда туьгьметдалди лагьана («Аль-Маида» сурадин 42-аятдиз ганвай баяндин мана): «Абуру дикъетдалди тапарриз яб гузва ва къанихвилелди гьарам (мал-девлет) незва». Ибн Масуда , маса асгьабри ва табиинри (Пайгъамбардин ﷺ асгьабрин терефдарри) гьисабзавай хьи, и аятда «гьарам» (сухт) гаф – им ришвет лагьай чIал я (имам атI-ТIабариди Къуръандиз ганвай баянар).
Абу Гьурайради агакьарайвал, Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Са гьихьтин ятIани къарар акъудун патал ришвет гузвайди ва ришвет къачузвайди Аллагьди ﷻ лянетламишнава» (Агьмад). Ибн Умара агакьарайвал, Раббидин Расулди ﷺ лагьана: «Ришвет гузвайди ва къачузвайди Жегьеннемда жеда» (АтI-ТIабарани).
Ришвет гузвайдазни ам къачузвайдаз сад хьтин гунагь жезва, лянетдик гьатта ришвет садавай муькуьдав вугуз арада авайдини акатзава. Савбана агакьарайвал, Аллагьдин Расулди ﷺ ришвет гузвайди, ам къачузвайди ва абурун арачи лянет авуна (Агьмад).
Бязибуру фикирзава хьи, «ришвет» гаф «савкьват» гафуналди дегишаруналди чеб гунагьдикай хкатзава, амма ина гафунин манадал кар алач, кар алайди инсандин ният я. Эгер инсанди ихтияр авай жуьреда тежезвай кар туькIуьрун патал «савкьват» гуз хьайитIа, ада гунагь ийизва ва гьа идалди ам лянетдик акатзава. Ибн Умара лагьана: «Ахьтин вахт къведа хьи, инсанри ришветдиз савкьват лугьуда» (АльХатIтIаби).
Абу Гьумайд ас-Саидиди лагьана: «Са сеферда Пайгъамбарди ﷺ аль-Азд тайифадай тир, вичин тIвар Ибн аль-Лютбия тир са касдиз закат кIватIун тапшурмишна. Хтайла ада лагьана: «Им квез, им лагьайтIа, заз савкьват яз гана».
Аллагьдин Расул ﷺ минбардал хкаж хьана, Аллагьдиз ﷻ шукур гъана, ахпа лагьана: «Ахпа, гьакъикъатда, за квекай сад эцигна Аллагьди ﷻ зал тапшурмишай кардал машгъул хьун патал, ам лагьайтIа, зи патав хквезва ва ада лугьузва: «Им квез, им лагьайтIа, заз ганвай савкьват я!» Эгер ада дуьз лугьузватIа, бес вучиз ам вичин бубадинни дидедин кIвале акъвазнач гьа савкьватдал вил алаз?! За Аллагьдал ﷻ кьин кьазва, эгер квекай сада ихтияр авачиз вичиз са вуч ятIани къачуртIа, Дувандин юкъуз гьар гьикI хьайитIани ам Аллагьдихъ ﷻ галаз гуьруьш жеда, гьа къачур затI вичин кIула аваз галчIуриз! Гьакъикъатда, квекай гьич са касни за кьабулдач, вуж гьарайзавай деве, кал ва я хеб вичел алаз галчIуриз Аллагьдихъ ﷻ галаз гуьруьш хьайитIа!» Ахпа Пайгъамбарди ﷺ гъилер цавуз хкажна, а чIавуз адан хъуьчIерин лацувал аквазвай, ва лагьана: Я Аллагь ﷻ , за абур хабардар авуначни мегер?» (Аль-Бухари, Муслим).
Ришветчивили инсанар чIурзава, ада тахсиркарар хвена чIехи ийизва: азарлубур набут ийизвай духтурар, пулунихъ праваяр къачунвай ва рекьин гьерекатдин къайдаяр чин тийизвай инсанар рекьизвай водителар, чпин патав куьмек герек хьайила чун, чи мукьвабур ва аялар фидай жуьреба-жуьре тамам тушир пешекарар. Бес ришветчивили агъавал ийизвай жемят вилик фидани мегер?
АБДУЛЛА АБДУЛКЕРИМОВ
