Чарабурун чIарар жуванбурухъ кутIунун, бедендин хамунал нехишар авун ва сарариз кьацI гун къадагъа я

Аллагь Таалади лагьана: «Аллагьдилай гъейри абуру (яни бутпересри) анжах дишегьли худайрихъ (им я Ислам къведалди авай дишегьли худаяр аль-Лат, аль-Узза ва Манат, я малаикар, чеб жагьилиядин девирда арабри Аллагьдин ﷻ рушар яз гьисабзавай, я умуми гьалда бутар, я чан алачир затIар лагьай чIал хьун мумкин я) ва муьтIуьгъ тушир шейтIандихъ эвер гузва. Аллагьди ам лянетламишна ва ада лагьана: «За Ви лукIарикай виликамаз заз тайин авунвай пай гьикI хьайитIани къачуда ва абур рекьелай алудда, ва кьиле тефидай мурадар абурун кьиле твада, ва абуруз гьайванрин япар атIун буюрмишда (Ина ихтилат физвайди Исламди пислемишзавай Ислам къведалди авай адет я. Адал бинелу яз, вад шараг хайи деведин, идалайни гъейри эхиримжиди – эркекди хьайитIа, япар атIузвай, ам пакди яз малумарзавай ва майишатдин крара ишлемишзавачир. Гьа икI, шейтIанди гьелягь кьазва мусурманрин са пай Ислам къведалди авай адетрал хкида лагьана), ва абуруз Аллагьдин яратмишун дегишарун буюрмишда (Ина «Аллагьдин яратмишун (махлукь)» гафарин мана я Аллагьди ﷻ инсанриз ганвай дин, я гьайванрин беденрин кIалубар я. Эхиримжи дуьшуьшда махлукь дегишарун – им гьайванар хеси авун, вилер акъудун ва абурун япар атIун я)» («Ан-Ниса», 117-119).

1. Асмади лагьана: «Са дишегьлиди Пайгъамбардиз ﷺ суал гана: «Я Аллагьдин Расул ﷺ, зи рушаз ярар атанва ва гьа азардик адан чIарар авахьзава, за лагьайтIа ам гьа и мукьвара гъуьлуьз гана, акI хьайила адан авахьай чIарарин чкадал масабур кутIунайтIа жедачни?» Ада лагьана: «Аллагьди лянетламишнава кутIунзавайдини ва нел абур кутIунзаватIа гьамни!» (Аль-Бухари, Муслим).
2. Гьумайд бин Абд ар-Рагьмана агакьарайвал, ада гьаж авур йисуз минбардал хкаж хьайи Муавияди къаравулдин гъиляй чIарарин са тил (яни гьакI эцигзавай чIарар) къачуна икI лугьуз адаз ван хьана: «Эй Мединадин агьалияр, куь алимар гьинава?! Заз Пайгъамбарди ﷺ ихьтин шейэр къадагъа ийиз ван хьанай ва ада лугьудай: «Гьакъикъатда, Исраилан рухваяр телеф хьана абурун дишегьлийри ибур ишлемишиз гатIумайдалай кьулухъ!» (Яни, чувудрин диндин алимри ихьтин къадагъа крар пислемишзавачир ва эхирки а кар абур вири телеф хьунин себеб хьана) (Аль-Бухари, Муслим).
3. Ибн Масуда лагьана: «Аллагьди ﷻ лянет авурай бедендин хамунал нехишар ийизвайбур ва чпиз акI ая лугьузвайбур, гьакIни чпин рацIамар акъуд лугьузвайбур (мутанаммисат) ва атIузвайбур (мутафаллиджат), чпи Аллагьдин ﷻ махлукьар дегишарзавайбур!» Са дишегьлиди ада акI вучиз лугьузва лагьана, адавай хабар кьуна. Ада лагьана: «Аллагьдин Расулди ﷺ лянет авурбур за вучиз лянет ийидач кьван, ам (инал фикирда авайди Пайгъамбарди ﷺ лянет авурбур лянетламишун я, амма генани гегьенш манада ихтилат физвайди Пайгъамбарди ﷺ ихтияр гайи вири крар ихтияр авайдакай ва ада къадагъа авур вири крар кьабул тавуникай я) Аллагьдин ﷻ Ктабда ава хьи? Аллагь Таалади лагьана: «Квез Пайгъамбарди ихтияр гайи затIар къачу ва ада къадагъа авур крар кьабулмир» («Аль-Жумуа» сура, 7-аят). (Аль-Бухари, Муслим).

«Мутафаллиджат» - им вичин сарариз кьацI гузвай дишегьли я, абур сад-садавай са тIимил яргъа авуна, авайдалай гуьрчег аквадайвал. «Намисат» - им маса дишегьлидин рацIамар акъудзавай дишегьли я, абур гуьтIуь авуна, гуьрчег жедайвал. «Мутанаммисат» - им масадаз вичиз гьакI ая лугьуз буюрмишзавай дишегьли я.

Имам ан-Нававидин «Риязу-с-Салигьин» ктабдай.