Гададиз тербия це
Гададиз тербия це
Хцикай халис итим чIехи ийиз кIанзаватIа – адаз аслан (лекь ва я пеленг) лагь, амма кичIе къуьрехъ галаз гекъигмир. Ида дугъриданни вичин арифдарвал ава: гафариз, малум тирвал, чIалахъ тежер хьтин къуват ава.
Аялрин бязи психологри ва пешекарри аялар ксурдалди вилик ва я ксанвай аялдин япал квез адакай гьихьтинди хьана кIанзаватIа лугьун, гьавайда меслят къалурзавач. Месела, «Вун виридалайни сагълам, къуватлу, зирекди… я». Фикирзавайвал, къанажагъдилай къеце авай дережада аялри и гафар кьабулзава ва дугъриданни абурухъ галаз кьадайвал жез алахъзава. Ам гьакI яни, тушни якъин чир хьун мумкин туш. Зи фикирдалди, ихьтин дуьшуьшра кьилинди – ашкъидалди машгъул тахьун ва жуван мумкинвилерик гзаф умуд кутун тавун ва адан паталай Аллагьдик ﷻ умуд кутун я. Мад, аялдикай «гьайванрин пачагь» чIехи авунин мурад аваз, виридалайни вилик ам лайихлу инсан хьун лазим тирди рикIелай алуд тавун я. Гьавиляй гьамиша адет хьанвай, гадайриз гузвай тербиядин (гьич нагъв авадар тийизвай ва са шейинихъайни кичIе тушир хуьдай кас) паталай адак хъсан къилих ва «хъуьтуьл» вердишвилер кутун важиблу я: кIелиз алакьун, стрессдал гуж акакьун, икьрар жез алакьун, санал кIвалахун, дегишвилерихъ вердиш хьун.
Гададиз тербия гуникай ихтилат фидайла, пешекарри квелай башламишун меслят къалурзава?
Сад лагьайди – сифте кьил кутадай бажарагъвал гьевеслу авун. Нагагь адавай са кар гьасятда алакьначтIа ва я лазим къайдада алакьначтIа, адаз гьараюнар тавун ва адан паталай тавун, амма адаз жедатIа акваз алахъдай мумкинвал гун я. ТахьайтIа, адаз вичиз са кар ийиз кIан хьунин гьевес куьне гьамишалугъ яз рекьида.
Агалкьунар хьайила тариф ийиз рикIелай алудмир. Аялдиз неинки хъуьтуьлдиз гъалатIар ва хатаяр къалурун, гьакI алакьай кардилай тариф авунни важиблу я. ГьакI куьне ам агалкьунрихъ гьевеслу ийида.
Кьвед лагьайди – аялдиз вичи-вичиз кар ийиз чира, иллаки ихтилат адан игьтияжрикай фидайла. Уьтуь яна парталар дуьз эцигун, виридалайни регьят пакаман тIуьн гьазурун, седеф акалун – ибур вири дишегьлийрин везифаяр я лугьун герек туш. Сад лагьайди, «дишегьлийрин везифаяр» гаф авайди туш, адаз «вичихъ гелкъуьнин вердишвилер» лугьуда. Кьвед лагьайди, куьне кIвалин набут (инвалид) чIехи авуниз жуьрэт ийизва.
Алава хъийин хьи, аялдал гьамиша гъил алаз тахьун важиблу я. ТахьайтIа ам аялдиз ихтибар тавуниз ва адан хсусивилин сергьятар квахьуниз элкъведа. Аял гьамиша гуьзчивилик хьунин нетижа – им масадалай аслу хьун, вичел жавабдарвал къачун тавун ва гележегда къайгъусуз хьун я.
Пуд лагьайди – я жуваз, я масабуруз аялдал хъуьруьнар ийидай ихтияр гумир, гьатта жуван хесетар квез хъуьтуьлбур хьиз аквазватIани. Гележегдин итимдиз вич хъуьруьнриз вегьинилай алчахардай са затIни авач, генани мукьвабурун патай хьайила. Ида адак чIуру хесетар акатунал гъида ва вири уьмуьрда абур адак кумукьда.
Кьуд лагьайди – гададиз вичин гафарин, къараррин ва крарин жавабдарвал тухуз чира. ТIимилдалай башламиша: нагагь ада маса аялдин кефи ханатIа, багъишламиш лугьурай, я тахьайтIа ханвай игрушка вичи хъийиз алахърай. Виридалайни важиблуди – куьне чешне къалура: гьикI куьне куь къараррин нетижаяр виликамаз фикирдиз къачунатIа, четин гьалдай гьикI экъечIнатIа ва, эгер куьне аялдин кефи ханатIа, чарасуз багъишламишун тIалаб. Ида мад адаз вичи авур крариз дуьз къимет гуз чирда.
Вад лагьайди – гададиз вичин кефиник хкIадай кар авурбурухъ галаз вичи кьил акъуддай ихтияр це (гьелбетда, эгер ихтилат вичин таярикай физватIа). Гьар сеферда аялдин тереф хуьз экъечIиз хьайитIа, адавай гележегдани вичин месэлаяр гьялиз ва вичивай-вич хуьз жедач.
Идахъ галаз хъсандиз кьада ругуд лагьай пункт: хва спортдив вердишарун ва муькуь патахъай – кIелунив. Сагъламди, дурум гудайди, къуватлуди хьун патал, жуван беден тонусда хуьз вердишарун важиблу я. Амма вердишарунихъ мефтIедин игьтияжвал генани артух я: гзаф кIелай гегьенш чирвилин дережа авай гададивай вичин суалриз жавабар жагъуриз, лайихлу образование къачуз ва нихъ галаз рахаз хьайитIани, итижлу ихтилатчи жез.
Ирид лагьайди – уьмуьрдин сифте йисара вири аялар дидедихъ кIевиз вердиш я, амма са тайин тир яшдилай (5-6 йис хьайила) гададиз вичин вилик итимдин чешне акун лап важиблу я. КIантIа ам буба хьурай, чIехи буба, тренер ва я муаллим. И манада чIехи жавабдарвал аялдин патав гвай итимрал акьалтзава. Эгер (гьайиф хьи, гзаф вахтара гьакI жезва) гададиз буба аватIа, амма адан уьмуьрда гьакI буба лагьай тIвар яз аватIа, адавай вичин хцикай «халис итим» жеда лагьана умуд кутун тавуртIа жеда.
Гьа са вахтунда – им муьжуьд лагьайди я ва мад бубадин ва я аялдиз мукьва маса итимдин чка я – гада дишегьлидиз гьуьрмет ийиз вердишарна кIанда. Инал шумуд лагьай сефер яз ашкара тир (амма тежрибада вирида кьабул тавунвай) фикир тикрар хъийин: аялди вич тухунин къайда вилериз аквазвай чешнедин бинедал арадал къвезвайди я. Нагагь буба (ими, чIехи буба, стха) рушарикай абур анжах алчахардай тегьерда («руш хьиз шехьмир», «кичIе жемир, вун руш туш хьи») рахаз хьайитIа, гададини гьахьтин рафтарвал кужумда. Эгер буба вичин папахъ, дидедихъ, вахахъ гелкъвез хьайитIа, абуруз кIвалин кIвалахра куьмек гуз хьайитIа, абур къалабулухрикай ва рикIиз таъсир ийидай пашман крарикай хуьз хьайитIа, хцини вич гьакI тухуда.
КIуьд лагьайди. Гьар са аялди, жинсинилай ва я яшдилай аслу тушиз, вич герек тирди гьиссун ва гьар садав са шартIни алачир кIанивал агакьун лазим я. Хцин фикир хабар кьун, ада кьунвай фикирдиз гьуьрмет авун, адал меслят гъун ва (яшдиз килигна) жуьреба-жуьре месэлаяр веревирд авун важиблу я. ГьакI аялдиз вичин фикир хуьз, масабурал ихтибар ийиз ва абуруз гьуьрмет ийиз чир жеда, ва гьакIни вичиз къимет гуз ва кар кьилиз акъудиз четинвал гьиссдач.
Эхирни, цIуд лагьайди. Шит хьанвай затI хьиз аквазва: аялдиз хъсанди ва адалатлуди жез чирун лазим я. РикIин чIехивал, гъил къачун, багъишламишиз чир хьун, масабурун гъавурда акьаз ва муьгьтежбуруз куьмек гун – къалурун патал ийизвай викIегьвилелай, кьасухдай тир векъивилелай ва къилихдин кIевивилелай итим патал лап важиблу ерияр я.
Малика Воронина
