Илимдин тарихда дишегьлидин гел

Куь фикирдиз гъваш хьи ахьтин дуьнья, гьина дишегьли гьамиша метягь тир ва адан къимет адан тухумда авай итимдин къуватдалди алцумзавай. Дуьнья, гьина папаз гъуьлуьн, рушаз бубадин ирс текъвезвай. Дуьнья, гьина цIийиз хайи рушар, нагагь абур бубадиз герек тушиз хьанайтIа, чилик кутазвай. Ахьтин дуьнья кичIе жедайди тирни? Ваъ, вучиз лагьайтIа гьа девирда яшамиш жезвайбуруз абур адетдин крар тир. Амма ам дуьз тирни?

Са сеферда а дуьньяда вири дегиш хьана. ИкI лугьудай кас малум хьана: Аллагь – им куьне ивидай асунзавай къванцин дестекар туш, Ам – вахт ва чка авачир, амма гьар садан рикIе авай Рабби я. А касди, Аллагьди вичиз къалурай рекьяй фена, гзаф затIар дегишарна ва инсанриз виридалайни багьа затI гана – чирвал. Дуьнья дегиш хьана ва дишегьлидин уьмуьрни дегиш хьана.

Дишегьли

Диде, паб, руш, вах. Гьи бине яз хьайитIани ам кIани я, ада уьмуьр багъишзава ва ам Аллагьдиз кIани я. Ислам арадал къвезвай вахтунда дишегьлийри кьетIен чка кьазвай. Абуру гъуьлериз секинвал гузвай, абурун крара куьмек гузвай, чирвилер хуьзвай…

Халифатдин девирда бубади вичин рушариз чирвилер къачудай шартIар тешкилун лазим тир, ахпа рушарини кIелзавай. Вучиз лагьайтIа дидедивай рушаз вичиз тамамдиз авай шей я гуз жезвайди, Исламда чирвилер лагьайтIа – лап чIехи девлет я.

Имам аш-Шафиидин веси

А дишегьлийрин арада ахьтинбур хьана хьи, абурун тIварар тарихда гьатна. Абур Исламдин ихтиярар ва Шариатдин илимар чидайбур хьана. Абурун арада Каирда яшамиш хьайи ва вичин диндар уьмуьрдалди, гьадисрин дерин чирвилералди ва игьсанар гуналди машгьур Сайида Нафиса бинт альГьасан ава. Ада куьмек гайибурун жергеда шафиитрин диндин мектебдин бине эцигай имам ашШафиини авай.

Нафисади адан ахтармишунриз пул гузвай. Идакай алим Ибн Касира вичин «Аль-Бидая ва н-Нигьая» ктабда кхьизва: «Ам девлетлу дишегьли тир, ада инсанриз гзаф хъсанвилер ийидай, иллаки фалужди янавайбуруз, заландиз азарлубуруз ва вири сагъсузбуруз. Ам капI-тIятдал рикI алай, терги-дуьнья авунвай ва лап хъсан къилихар авай дишегьли тир. Имам аш-Шафии Египетдиз атайла, Нафисади адаз куьмек гана. Имамди мукьвал-мукьвал вичин дуьайра, иллаки Рамазандин вацра, адан тIвар кьадай».

Ибн Касира лугьузвай хьи, аш-Шафииди вичин кьиникь мукьва жезвайди гьиссайла веси кхьена ва ана Нафисади вичихъ жаназа капI авун лазим тирдакай кхьена. Лугьузвайвал, ада акI кхьидачир, эгер Нафисадиз халкьдин арада машгьурвал, баркаллувал, намуслувал ва гьуьрмет авачиртIа. Каирда исятдани адан тIварцIихъ галай мискIин ава.

Сад лагьай университет

Гзафбуруз чизвач хьи, Фесда (Марокко) авай дуьньядин виридалайни куьгьне аль-Каравийин университетдин бине 859-йисуз дишегьлиди кутурди. Фатима аль-Фихри девлетлу савдагардин руш тир. Ягьйа бин Мугьаммад бин Идриса гьакимвалзавай вахтунда адан хизан Кайруандай (гилан Тунис) Фесдиз куьч хьана.

Буба кечмиш хьайидалай кьулухъ адани ва адан чIехи ваха чпиз ирс яз атай чилел «АльКаравийин» мискIин ва мектеб эцигна. Эцигунар гьижрадин 245-йисуз Рамазандин вацра гатIумна. Идан гьакъиндай шагьидвал ийизвал кхьинар къенин йикъалди ама.

Са тIимил вахтунилай аль-Каравийин мектеб Магърибдин виридалайни чIехи арабрин университетдиз элкъвена. Ина Шариатдин илимар, медицина, география ва гьатта астрономияни чирзавай. Ам къенин юкъузни академический учебный заведение хьиз ама ва ам дуьньяда виридалайни куьгьне вини дережадин чирвилер къачун патал кIелдай чка тирди гила субутнава.

Илимдиз архавалзавайди

Ситт аль-Шам тIвар машгьур туш, адалай гзаф адан стха Саладин, Египетдин ва Сириядин сад лагьай султан, 12-асирдин лап чIехи полководец чизва.

Амма Ситт аль-Шам Зумурруд Хатун бинт Нажм ад-Дин Аюб – им адан тамам, официальный тIвар я – себеб яз кьве мектебни медресе эцигна. Сад лагьайди – им 1186-йисуз Дамаскда (Сирия) эцигнавай альШамия аль-Кубра медреса я. И мектебдин муаллимриз гзаф мажиб къвезвай ва абурувай чпин вири вахт тарсар гуниз серф ийиз жезвай. Кьвед лагьай медреса адан кIвал хьана. Ада вичин кIвал медресадиз элкъуьрна ва ам Дамаскда виридалайни тIвар-ван авайбурукай сад хьана.

Делида мектебрин бине эцигай дишегьли

Жалаат ад-Дин Разиясултан бинт Илтутмиш – Делидин султанатдин вад лагьай гьаким ва юкьван асиррин Индиядин тарихда сад лагьай дишегьли-султан хьана.

Разия султан Шамс адДин Илтутмишан руш тир. Ам тек са дишегьли тир Делидин султанатдин тарихда гьаким хьайи ва Кьибле патан Азияда сад лагьай мусурман дишегьли-регент (вахтуналди пачагьдин чкадал алай кас) хьайи.

Вичи султандин еринда гьакимвалзавай вахтунда 1236-йисалай 1240-йисал кьван Разияди идара авунин къурулуш лап дибдай дегишарна. Вири уьлкведа мектебар ва ктабханаяр эцигна, ада алимризни куьмек гузвай. Къе адакай гьакIан махар ва бинесуз фикирар лугьузва, амма важиблуди ам я хьи, ада тарихда гьихьтин гел тунатIа.

Чна анжах са шумуд дишегьлидин тIвар я гъайиди. Вири и дишегьлияр гьар девирра яшамиш хьана, абуруз хизанар, аялар авай, амма чпин хсуси агьвал абуру Аллагьдиз къуллугъ авунин рекье харжзавай. Инсандивай вичиз авачир затI гуз жедач. И дишегьлийрин тIварар лап чIехи игьсанар гудайбур, хъсан къилих авайбур ва Аллагьдихъай кичIебур хьиз тарихда гьатна.

САРАТ САЛАМОВА