Дагъустандин пуд имамдикай куьруь кьиса
Дагъустандин пуд имамдикай куьруь кьиса
Гьижрадилай гуьгъуьниз 1240 йис алатайла Раббидин ﷻ къанунар, Арифдардин ﷻ кьадар Дагъустандин чилел кьилиз акъатиз гатIумна. Аллагьдин ﷻ эмирдалди Адан кIани Мугьаммад ﷺ кьуд халиф галаз Дагъустандиз атана ва виридалайни зирекбурукай пуд кичIевал тийижир игит хкяна, вичин бинедай Шариат цIийи хъийидайвал: имамар Гъази-Мугьаммад, Гьамзат-бег ва дяве патал халкьнавай чIехи имам Шамиль.
Ингье а пуд игит, абурухъ галаз икьрар кутIунна, Пайгъамбарди ﷺ вичи хкянавай гьакъикъи мужагьидар. Ахьтинбур жагъидач, абурун регьбервал вичин бинедай якъин ва шаксуз я ва абуру а кар анжах Аллагьдин Расулдин ﷺ тапшурмишуналди авуна ва Аллагьди ﷻ гьа кар патал абур халкь авуна.
Са сеферда Мугьаммад Ярагъи вичин муьруьдар галаз имам Гъази-Мугьаммадан патав Гимридиз атана. Ада имамдин рак гатана. Гъази-Мугьаммад кьил акъудна килигна, ракIарихъ галай Ярагъи акуна ва ракIар акьална, элкъвена кIвализ хъфена, ам ракIарихъ туна. Ада накъшубанди тIарикъатдин муршид Мугьаммад Ярагъи кIвализ ахъайнач. И кардал мягьтел хьайи муьруьдри муршиддивай жузуна: «Я устаз, им вуч лагьай чIал я?» Ярагъиди, арифдарвал ачухна, муьруьдар секинарна. Ада лагьана хьи, и кIвале Гъази-Мугьаммадахъ галаз Мугьаммад Пайгъамбар ﷺ кьуд халифни галаз гуьруьшмиш хьанва. Абур адал имамвал тапшурмишун патал атанва. Килиг садра, гьихьтин кIевивал аваз Пайгъамбарди ﷺ Гъази-Мугьаммад имамвиле эцигнатIа! Гьар са инсандиз вичин кьетIен лайихвилер ава, килиг садра, Гъази-Мугьаммадаз гьихьтин чIехи лайихвал авайтIа!
Дин туна адетрал амал ийизвай инсанриз имамди туба авунихъ эвер гуз башламишна. Амма авамвили кьунвай ва дуьньядин девлетралди пиян хьанвай, адаз манийвал ийизвайбуруз акси яз ам гапур хкажуниз мажбур хьана. Ханар адаз акси жез хьана, мискIинрин имамри амалдарвал ийизвай, къазийриз лагьайтIа, къарар кьабулдай ихтияр чпиз туна кIанзавай. Виридалайни четин адаз къенепатан душманрихъ галаз хьана. Абуру, хизанда авай къачагъри хьиз, жасусвал ийизвай. Четинвилер ва бедбахтвилер эхна, ада цIийи кьилелай Пайгъамбардин ﷺ Шариатдин бине эцигна. Иман гъанвайбур ва мунафикьар чара ийиз, ам Гудермесдал кьван фена. Анай чIехи имамди рагъэкъечIдай патахъ элкъуьрна ва Дербентдай яна элкъвена хтана.
Гъази-Мугьаммада хайи хуьре вяз гана. Ада лагьана хьи, гила абуру гъазават хуьруьн къерехда тухуда.
Ажайиб я, гьикI инсанри гьамишалугъ дуьньядин паталай и вахтунин дуьнья хкязава! Вири кIватI хьанвайбурукай анжах цIувад муьруьд шейх Шамилахъ галаз имам Гъази-Мугьаммадан патав акъвазна, амайбур гьарнихъ катна. Амукьайбур Гимридин дагьарда авай са кIвале ацукьна.
И йифиз Шамилаз, Угьуддин женгинин вилик Пайгъамбардиз ﷺ акур хьтин, ахвар акуна. Пакагьан экуьнахъ, ахварай акурвал, имансузри дакIаррай цIай вегьена, чалпачух башламишна. ЧIехи имам рекьиз гьазур хьана. Ада гапур акъудна ва гьарайна: «Аллагь!» Даим дуьнья рикIел хтана, Аллагьдин Расулдихъ ﷺ галаз гуьруьшмиш жез кIанз, ада, жанавурди хиперин суьруьдал вегьедайди хьиз, минарадай хкадарна. Цеквер хьиз кIватI хьанвай аскерри имам чилихъ галукьарнач. Бедендай адан михьи руьгь акъатна, беден душманриз амукьна. Шариатдин дестек телеф хьана, Аллагьдин ﷻ гьакъикъи шагьидди чан гана.
«Гила зи нубат я», - лагьана Шамила ва ам къарагъна. Гапурдин къакъар хана ва чухвадин цен атIана, ада гапурдин кьиникь гъидай мурз кьилин винел хкажна ва къати гар хьиз душмандал фена. РакIарал акъвазнавай аскер ада кицI хьиз яна кьена, кьвед лагьайдини чилел ярхарна, пуд лагьайда Шамилаз жида сухна. Шамилан гапур душмандал агакьзавачир. А чIавуз ада жида чапла гъиле кьуна, ам вичелди ялна генани дериндиз сухна ва эрчIи гъилелди душмандин кьил яна галудна.
Килиг садра, Аллагьди ﷻ имамдиз гьихьтин къуват ганатIа! Масадавай чкадилай 12 кьуьнтинин яргъивилиз хкадариз жедани мегер?! Шамила хкадарайдалай кьулухъ, тажуб хьайи аскерри ада хкадарай яргъивал алцумиз гатIумна ва ам гъиляй ахъайна. ГьикI къурайшитрал руг кIвахна Пайгъамбарди ﷺ абур ахвариз ракъурнатIа, гьакI Аллагьди ﷻ и аскеррин уяхвални зайифарна. ГьикI Бану Исраилдивай Иса къутармишнатIа, гьакI алемрин Халикьди ﷻ Шамиль душманрикай къутармишна. Абур кьулухъ туна, Шамиль яргъаз физвай. Садлагьана адаз ван хьана, гьикI са касди кьулухъай «Аллагь», «Аллагь» тикрарзаватIа. Кьулухъ элкъвейла адаз вичин муаззин Ибрагьим акуна. ГьакI абур кьведни душманрин гуьллейрикай къутармиш хьана.
ЯхцIурни вад хер хьанвай Шамиль акьван зайиф хьанвай хьи, адавай вичин гапур гъиле кьаз жезмачир. Ам Ибрагьима кьуна ва абуру рехъ давамарна. Са тIимил вахтунилай капI авун патал акъвазна, гьикI хьи кпIунин муьгьлет куьтягь жедалди вахт тIимил амай. Кьве ракат авурла, Шамиль вич-вичикай хкатна. Вич-вичел хтайла, ада секиндиз Ибрагьимаз лагьана хьи, вич инал рекьиз туна, ада рехъ давамардайвал. Амма адавай вичин юлдаш гадарна хъфиз жедайни кьван?! «Зун инал акъвазда ва вахъ галаз санал рекьида!» - лагьана Ибрагьима.
Нянихъ абуру кьведани рехъ давамарна ва Гимридин къваларив гвай дагъдал алай са ибадатханада акъвазна. И лап мекьи йиф абуру ана акъудна ва пакамаз Унцукулдиз рекье гьатна. Ана Шамилан хирер кутIунна, адалай кьулухъ мад къад юкъуз адавай къарагъиз хьанач.
Гъази-Мугьаммад кьейидалай кьулухъ имамвиле Гьамзат хкяна, адан куьмекчи шейх Шамиль хьана. Абур икьрар хьана хьи, Гьамзат Хунзахдиз фейила, адан гуьгъуьналлаз кьушун галаз Шамиль къведа. Икьрар хьайивал, Шамиль адан гуьгъуьна аваз физвай, амма Гергебилда ам бязи манийвилерихъ галаз дуьшуьш хьана. Голотлдал агакьайла, Шамилаз Гьамзат кьенвайдакай хабар хьана. Вири Аллагьдин кьадардалди хьана. Гьамзатакай шагьид хьайидалай кьулухъ, «Шариатдин Кьеркь» - Шамиль Дагъустандин имамвиле тестикьарна. Къанни вад йисуз Шамила, Умар аль-Фарука хьиз, имандикай магьрум хьанвай инсанрин арада къайда твазвай.
Пуд имамдикай (къуй Аллагьди ﷻ чун абурун шафаатдикай магьрум тавурай) ахъайдай мумкинвал анжах гила хьана, амма абурун берекатдин гел са чIавузни Дагъустандай акъатайди туш. Халкьдиз иллаки Шамилан кьиса хъсандиз чизва, адан тIвар вири дуьньяда машгьур я. Вирида адаз чIехи къимет гуз, ам рикIел хкизва, ва кьейидалай кьулухъ ам Жаннат аль-Бакъида (Пайгъамбардин ﷺ хизан ва адан асгьабар кучуднавай Мединада авай сурар) чкадиз лайихлу хьана.
Имамдин вири къанни вад йисан тарих кхьиз жедач. Ни адакай, ам рикIин сидкьидай кIанз, вичивай жедай кьванбур кхьейтIани, - адакай адаз бегьер гузвай багъ жеда. Заз ахьтин багъ кутадай вахт бажагьат жеда, амма ятIани завай жедай кьван тарар за ана цада. Гъазаватдикай завай ктаб кхьиз жедач, амма берекат патал бязи шейэр ахъайда.
Гьижрадин 1255-йисуз Ахульгодал вири дуьньядиз малум тир женг кьиле фена. Адакай ахъайдайла, гьатта Угьуддин ва Гьунайндин женгерни рикIелай алатзава.
Пачагьдин кьушунар Хунзахдиз атана, ам кьуна ва ана мягькем хьана. Хунзахда чIехи къеле эцигна. Гьахьтин къелеяр маса чкайрани эцигиз хьана: Гоцатлда, Цатанухда, Моксохда, Ахалчида, Балахунида, Гергебилда ва Гимрида. Гужлу къелеяр эцигна, имансузар а чкайра мягькем хьана. Гьавиляй мунафикьри такабурлу яз кьилер хкажна ва ачухдиз чпин шадвал къалурзавай. Халкь паюн патал абуру яргъалди ва ара датIуз кIвалахна ва абурувай гзафбур чпин патал желб ийиз алакьна. Иман гъанвайбуруз четинвилер артух хьана, абурал вири патарихъай бедбахтвилери гьужумна. Муьруьдрин патахъай жавабдарвал авайвиляй, имамдиз югъ-къандавай четин жезвай.
Шамила, гьикI авуртIа хъсан ятIа меслят гъун ва санал фикирун, кьетIна. ЧIехи пай муьруьдри Дагъустан туна ва гьижра авуна Чечнядиз куьч хьун меслят къалурзавай. Имам рази хьанач ва и теклиф кьабулнач. «Ина акъвазайтIа хъсан я», - лагьана ада ва гьужумдикай хуьн патал гьина акъвазайтIа къулай ятIа жагъурун теклифна. Са рахунни алачиз имамдихъ галаз Колоб хуьряй тир алим Сурхайни рази хьана, адахъ галаз амайбурни вири рази хьана. Ахьтин гьуьрметдиз Ахульго лайихлу хьана. Гьазурвал акунин лазим кIвалахар башламишна: са шумуд кIвал, мискIин, элкъвена цал эцигна, папарни аялар гъана ва ина яшамиш жез ацукьна.
Са тIимил вахтунилай, Ахульгодал гьужумиз гьазурнавай пачагьдин чIехи кьушун дяведиз рекье гьатна. Абур Хихи дагъдал агакьайла, садлагьана гзаф жив къваз гатIумна ва кIеви къай акъатна, ихьтин гьаваяр йисан и вахтунда жезвайди тушир. Ихьтин гуьзлемиш тавур четинвилериз килигна, кьушун гзаф усал гьалда гьатна. Ахульгодиз дяве ийиз фин кьиле фенач ва, умудар буш акъатна, абур гьа фейи рекьяй элкъвена кьулухъ хъфиниз мажбур хьана.
Пачагьдин командованиди мад Ахульгодал дяве ийиз фин патал къуватар гьазуриз башламишна. Къанни кьуд тупуни ва гзаф кьадар аскерри Ашильта хуьруьн патав чка кьуна. А вахтунда имам вад виш муьруьд галаз Ахульгодал алай. Имамдин буйругъдалди виш муьруьдди Шулатлуль-гох тIвар алай тепе хуьзвай. Муьруьдриз куьмек асул гьисабдалди Чиркейдай къвезвай, гьакI «Магази» ктабда кхьенва. Са шумуд ашильтинви кафиррин патал алай мунафикьрихъ галаз санал Чирката хуьруьз фена.
КьатI ама.
